गरुडपुराणम्

श्रीगुरुर्भवति। कथां प्रवक्ष्यामि रत्नानां, यथा श्रीगर्वुडमहापुराणे प्रतिपादिता अस्ति। श्रेष्ठपद्मरागस्य मूल्यं माषबीजैः तौलनं निर्णीयते। इत्येवमिन्द्रनीलपरिक्षानामकद्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। ततोऽनन्तरं वैदूर्यपद्मरागयोः कर्केतभीष्मकयोः प्राप्तिं प्रवक्ष्यामि। सम्प्रत्ययुगान्ते समुद्रमन्थनसम्भवे दैत्यध्वनिः उत्पन्नः। सः शैलातिदूरस्थस्य शिखरिणः समीपे नातिदूरे आसीत्। तस्मिन्ध्वन्युत्पत्तेः कारणेन तत्र खनिः श्रेष्ठगुणयुक्ता जाता। तत्र मेघगर्जनसदृशं दैत्यपतिध्वनिनिर्मितं रत्नं शोभनं वर्षमेखलया प्रदर्श्यते। पद्मरागस्य दृष्टान्तेन भूमौ यानि रत्नानि दृश्यन्ते, तेषां वर्णा विविधाः। तत्र तु मयूरकण्ठनीलवर्णः श्रेष्ठः, कदाचित् वेणुपर्णसदृशोऽपि दृश्यते। उत्तमवैदूर्यरत्नं स्वामिनं अन्येषां मध्ये परमतेजसा योजयति। पर्वतशिश्यकाचकाचकाचरचनानि धूमेन भिद्यन्ते। यत्र लघुत्वमलिखितत्वं च दृश्यते, तद् यौवनकाचमिति विज्ञेयम्। उत्तमस्येन्द्रनीलस्य मूल्यं सुवर्णमुद्रासंख्यया गण्यते। सर्वेषां रत्नानां, येन येन वर्णेन युक्तानि, तेषां भेदाः सदा विवेकिना सुलभं विज्ञेयाः। कौशलिनः अकुशलिनश्च, यथायोग्यमन्यथावापि, तैः पूरिता रत्नानि दृश्यन्ते। अतीतानि, वर्तमानानि, भविष्यन्ति च, रत्नकङ्कणेन युक्तानि सविशेषं बध्नन्ति। अतीतानां तु खनयः समुद्रतीरसंनिकटाः सन्ति। मनुना निर्दिष्टं सुवर्णं षोडशमाषपरिमितं भवति। सूत्रं चतुर्माषपरिमितं, माषः पञ्चकृष्णलपरिमितः। एवं रत्नानां मूल्यनिर्णयः निश्चितः। इत्येवं वैदूर्यपरिक्षानामकत्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। पुनः, हिमालये सुरार्युपरि तस्य त्वक् पतिता। तत्र यः शिलाखण्डः पाण्डुरो दीप्तिमान् स पद्मरागः कथ्यते। यः रक्तः पीतः पारदर्शी च श्यामश्च, स एक एव प्रकारः उक्तः। यः परम्रक्तः स एव पद्मराग इति प्रसिद्धः। तस्य मूल्यं रत्नविद्भिरुक्तं, यथा वैदूर्यस्य तथैव। इत्येवं पद्मरागपरिक्षानामकचतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। पुनः, वायुः दैत्यपतिनखान् गृहीत्वा पद्मवनान्तरेषु हर्षेण विक्षिप्तवान्। तस्य वर्णेण रत्नं रुधिरसोममधुताम्रपीतवन्हिसदृशं दीप्तिमन्तं दृश्यते। यानि समानि शुद्धानि रक्ताभानि पीतानि गुरूणि च विविधरूपाणि, तानि श्रेष्ठानि। सुवर्णपात्रे निधाय वह्नौ तापनकाले तद्विशिष्टं दीप्तिं प्राप्नोति। एवं गुणवद्रत्नं शुभाभरणाय नरैः आनय्यते। येषां न धृतिः, तानि विकृतानि, भ्रमितानि, कृष्णानि, क्षीणवर्णानि, अशुद्धानि, विकलानि च दृश्यन्ते। यदि कर्केतनरत्नं यथोक्तवर्णरूपसम्पन्नं, नवदीप्तिसूर्यसदृशं प्रकाशते, तदा तद् परीक्षितव्यं। इत्येवं कर्केतनरत्नपरिक्षानामकपञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अनन्तरं सूतः उवाच—भीष्मरत्नानां श्रेष्ठता वर्णिता। तानि शंखपद्मसदृशश्वेतानि, स्योनाकपुष्पसमानि, महातेजस्विनि च। तानि सुवर्णेन अन्यैश्च धातुभिः बद्धानि, शुद्धानि सन्ति चेत्, श्रद्धालूनां हितकराणि भवन्ति। तानि दृष्ट्वा, अरण्यवासी अपि समीपस्थः सन् पलायते। एवं श्रीगर्वुडमहापुराणे रत्नानां विविधस्वरूपगुणमूल्यनिर्णयः, उत्पत्तिक्रमः, चिह्नानि, तथा तेषां परीक्षाविधिः क्रमशः प्रतिपादितः।