गरुडपुराणम्

त्रिविधं पद्मरागस्य उत्पत्तिस्थानं शास्त्रेषु निर्दिष्टम्। तदस्य रत्नस्य परीक्षायै परीक्षणैश्च सम्यक् परीक्षितव्यं भवति। अग्निसहिष्णुत्वं च यथायोग्यं विविच्यते, न तु केवलं परीक्षार्थं, अपि तु गुणवृद्धये। यदि तस्य अग्निसहिष्णुत्वं सम्यग् ज्ञातं न भवति, तर्हि दाहदोषैः तद्रत्नं नश्यति। अत्र विज्ञाः काचं नीलोत्पलम् करवीरं स्फटिकं च, तद्वत् वैडूर्यं च, तेषां च सदृशानि रत्नानि यथावत् विवेचनशीलाः। एतेषां गुरुत्वं कठोरता च सर्वदा बोधनीयम्। यथा किञ्चन नीलमणिः ताम्रवर्णयुक्तः दृश्यते, तथैव तस्य नीलरत्नस्य मध्यभागे इन्द्रधनुषः प्रभेव दीप्तिः प्रकाशते। तस्य वर्णप्रचुर्याद् शतगुणं क्षीरं तत्र स्थितम् इव दृश्यते। उत्तमगुणयुक्तस्य पद्मरागस्य मूल्यं माषमानं तूलनया निर्णीयते। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे आचारकाण्डे पूर्वभागे 'इन्द्रनीलपरीक्षा' नाम द्विसप्ततितमं (७२) अध्यायः समाप्तः। इदानीं कर्केतभीष्मकयोः लब्धानां वैडूर्यपद्मरागयोः विवेचनं प्रवक्ष्यामि। यदा युगान्ते समुद्रमथनसमये असुरध्वनिः उत्पन्नः, तस्य नादस्य समीपे, न दूरस्थे, शिखरिभिः शैलैः युक्ते प्रदेशे, तस्य नादस्य कारणेन तत्र खनिः श्रेष्ठगुणयुक्ता जाता। तत्र असुरेश्वरस्य रत्नानि, येषां नादः मेघगर्जनसमानः, जलदसदृशानि शोभनानि भवन्ति। पृथिव्यां लब्धानां रत्नानां वर्णाः पद्मरागस्य उदाहरणेन नानाविधाः सन्ति। तेषु शिरोमणिः मयूरकण्ठनीलवर्णः, कदाचित् वेणुपत्रसदृशः अपि दृश्यते। उत्तमगुणयुक्तं वैडूर्यरत्नं स्वामिनं सर्वेषां मध्ये परमदीप्तिम् आवहति। पर्वतकाचं, नवकाचं, स्फटिकं च धूमेन विदारितानि भवन्ति। लघुत्वात् अक्षराभावाच्च नवकाचं विज्ञेयम्। उत्तमगुणयुक्तस्य इन्द्रनीलस्य मूल्यं सुवर्णमुद्रासंख्यया गणयित्वा निर्णीयते। सर्वेषां रत्नानां यानि तद्वर्णसमानानि भेदानि, तानि यथायोग्यं विवेकशीलैः सदा परीक्षितव्यानि, यतः तानि सुलभेन ज्ञेयानि। कुशलैः अकुशलैश्च, योग्यायोग्यविधानैः, तानि रत्नानि यथासंभवम् उपयुक्तानि। अतीतानि, वर्तमानानि, भविष्यन्ति च, रत्नकङ्कणेन सम्यक् बद्धानि भवन्ति। अतीतानां खनयः समुद्रतीरेषु लभ्यन्ते। मनुना निर्दिष्टं सुवर्णं षोडशमाषप्रमाणम्। सूत्रं चतुर्माषप्रमाणं, माषः पञ्चकृष्णलमानः। एवमिह रत्नानां मूल्यनिर्णयाय विधिः प्रतिपादितः। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे पूर्वकाण्डे आचारकाण्डे 'वैडूर्यपरीक्षा' नाम त्रिसप्ततितमं (७३) अध्यायः समाप्तः। हिमालये सुरारातेर् त्वचः पतनं जातम्। तत्र यः शुक्लः प्रभायुक्तः शिलाखण्डः सः पद्मराग इति प्रसिद्धः। यः रक्तः पीतः स्फटिकाभः श्यामः च, स एक एव प्रकारः उच्यते। यः तु अतीव रक्तवर्णयुक्तः, स एव नूनं पद्मराग इति कथ्यते। तस्य मूल्यनिर्णयः रत्नविद्भिः वैडूर्यवत् एव निर्दिश्यते। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे पूर्वकाण्डे आचारकाण्डे 'पद्मरागपरीक्षा' नाम चतुःसप्ततितमं (७४) अध्यायः समाप्तः। ततः पवनः असुराधिपतेः नखानि आदाय, प्रमुदितः पद्मवनान्तरेषु तानि व्यसृजत्। तेन रत्नेन तद्वर्णेन, सः रक्तस्य सोमस्य मधुना ताम्रस्य पीतरूपस्य वह्नेश्च तेजसा सह दीप्तिमान् इव प्रकाशते। एवं शास्त्रे पद्मरागादीनां रत्नानां उत्पत्तिः, गुणनिर्णयः, परीक्षाविधिः, मूल्यनिर्णयश्च यथाक्रमं प्रतिपादितः।