गरुडपुराणम्

यथा पद्मरागमणीनां दोषैः मूल्यं ह्रासमुपैति, एवं पूर्वेऽध्याये निरूपितम्। तत्रैव श्रीगरुडमहापुराणस्य प्रथमभागस्य आचारकाण्डे 'मरकतपरीक्षानामकः' एकसप्ततितमः अध्यायः समाप्तः। अनन्तरं द्वितीयसप्ततितमेऽध्याये वर्ण्यते—सिंहलनारीणां करपल्लवानि, नवांकुराग्राणि, नवविवृद्धधान्यानि, प्रवालशाखाश्च तत्र दृश्यन्ते। तस्मात् सागरतटसमीपवर्ती भूमिः, विस्तीर्णा, उभयशोभया दीप्तिमती, सुरतरंगफेनवद् दृश्यते। तत्र नीलोत्पलसदृशानि पुष्पाणि, मयूरग्रीवाभानि, हलधरवसनसदृशानि, भृङ्गसदृशानि, धनुःसदृशानि, हरकण्ठसदृशानि, रक्तवर्णानि च पुष्पानि सन्ति। केचन निर्मलसरोवरसलिलोपमानानि, केचन जलदीप्तिसदृशानि, केचन मयूरसमूहोपमानानि च दृश्यन्ते। सर्वेऽपि एकविधाः, पृथग्वर्णश्रियायुक्ताः, मनोहररूपाः च सन्ति। तानि मृत्तिका-शिला-शिलाखण्डविदारणभीत्या सह सम्बद्धानि। तस्मात् एव तत्र मणयः उत्पद्यन्ते, ये तत्रैव प्रशस्यन्ते। पद्मरागमणेः गुणाः यथादर्शनं धारयेति तत्र वर्ण्यन्ते। तस्य त्रिविधः उत्पत्तिक्रमः। परीक्षया परीक्षणैश्च पद्मरागो विज्ञेयः। अग्निसहिष्णुत्वं तस्यापि परीक्षायाम् उपयुज्यते। तथापि, न केवलं परीक्षायै, गुणवृद्ध्यर्थं अपि तदुपयुज्यते। यदि तस्य अग्निसहनशक्ति यथावत् न ज्ञायते, तर्हि दग्धदोषैः स मणिः नश्यति। अत्र विज्ञैः काचं, नीलोत्पलम्, करवीरं, स्फटिकं, तद्वत् वैडूर्यं, व्यालनेत्रमणिं च परीक्ष्यते। एतेषां गुरुत्वं कठिनत्वं च सदा ज्ञेयम्। यथा केचन नीलमणयः ताम्रवर्णयुक्ताः दृश्यन्ते। नीलमणेः मध्यभागे इन्द्रधनुषः प्रभेव दीप्तिः प्रकाशते। तस्य वर्णबहुलत्वात्, स शतगुणक्षीरमध्ये स्थितः अपि नश्यति। पद्मरागस्य उत्तमगुणस्य मूल्यं मासपरिमाणेन मीयते। एवं द्वितीयसप्ततितमः 'इन्द्रनीलपरीक्षानामकः' अध्यायः समाप्तः। ततोऽग्रे त्रिसप्ततितमेऽध्याये कथ्यते—कर्केटे भिष्मके च वैडूर्यं पद्मरागं च मणयः दृश्यन्ते। यदा युगान्ते सागरमन्थनसमये महान् शब्दो दैत्येनोत्पादितः, तदा तस्माद् पर्वतशिखराद् न दूरम् अस्ति खनिः। तस्य शब्दस्य कारणेन सा खानिः विशिष्टगुणयुक्ता अभवत्। तत्र दैत्याधिपतेः मणयः, यः शब्दः वज्रनिनादसदृशः, मेघैः दर्शितरूपेण शोभन्ते। पद्मरागमणिं दृष्ट्वा, पृथिव्यां ये मणयः दृश्यन्ते, तेषां वर्णा विविधाः। तेषु श्रेष्ठः मयूरग्रीववर्णः, कदाचित् वेणुपर्णसदृशः अपि भवति। उत्तमगुणयुक्तः वैडूर्यः स्वामिनं सर्वेषां मध्ये परमप्रभां ददाति। पर्वतकाचं, नवकाचं, स्फटिकं च धूमेन भिद्यते। लाघवात्, निरलिखितत्वात् च नवकाचं विज्ञेयम्। उत्तमगुणयुक्तस्य इन्द्रनीलमणेः मूल्यं सुवर्णमुद्रासंख्यया गण्यते। यः यः मणिः, तस्य सर्वे वर्णभेदाः अपि तद्वर्णैव स्युः। एषा भेदबुद्धिः पण्डितेन सदा सम्यक् परीक्ष्या, यतः सा सुलभतया ज्ञायते। कौशलयुक्तैः अकुशलैश्च, यथायोग्यं, अन्यथाच, मणिवलयेन बध्नन्ति। अतीतानागतवर्तमानाः मणयः तेन बध्न्यन्ते। अतीतानां खनयः सागरतीरेषु प्राप्यन्ते। मनुना निर्दिष्टं सुवर्णं षोडशमाषपरिमितम्। सूत्रं चतुर्माषपरिमितम्, एकमाषः पञ्चकृष्णलपरिमितः इति। एवं श्रीगरुडमहापुराणस्य आचारकाण्डे मणिविशेषाणां उत्पत्तिः, गुणनिर्णयः, मूल्यनिश्चयः च श्रद्धया, यथाक्रमं, निरूपितः।