गरुडपुराणम्

रत्नविशेषाणां परीक्षणविधिं शृणु। यः मणिः सन्धिषु शुष्कः भवति, सः अन्यः प्रकारः पन्नगमणिः इति गण्यते। भल्लाटकः च पुत्रिका च तयोः वर्णानुसारं नाम्ना निर्दिष्टे। पुत्रिका तु पटेन सम्यक् मार्जिता स्वदीप्तिं ह्रासयति। केचन पन्नगमणयः अनेकविधरूपगुणयुक्ताः सन्ति, तथापि पन्नगमणिस्वभावं अनुवर्तन्ते। हिरण्यम् मुक्ताफलानि च अन्ये च द्विजातिरत्नानि विद्यमानानि। केचित् रत्नानि सीधुत्वात् विशिष्टगुणं प्राप्नुवन्ति। स्नाने आचमने जपने च रक्षात्मकमन्त्रकर्मणि, देवपितृअतिथिगुरुपूजायाम् च, दोषरहितं गुणयुक्तं रत्नं सुवर्णेन संयोज्यते। पद्मरागस्य मूल्यं तस्य तौलिकया निर्णीयते। तथैव, पद्मरागरत्नस्य दोषैः तस्य मूल्यं ह्रासयति। एवं एकसप्तत्यधिकसप्तदशोत्तरशततमः अध्यायः 'पन्नगमणिपरीक्षा' नाम्ना आचारकाण्डे श्रीगुरुडमहापुराणस्य प्रथमभागे समाप्तः। तत्र सिन्हलदेशकन्यायाः कोमलपल्लवाः, नवाङ्कुरशिखाः, नवविकसितशालिसम्पुटाः, प्रवालशाखाः च दृष्टाः। तस्मात्, समुद्रसमीपवर्ती भूमिः, विशालः, उभयलावण्यदीप्तिमान्, उत्तुङ्गतरङ्गफेनसदृशः प्रकटते। तत्र नीलोत्पलसदृशानि पुष्पाणि, शिखिप्रच्छायाः, हलधरवस्त्राणि, भ्रमरः, धनुः, हरकण्ठः, रक्तपुष्पाणि च दृश्यन्ते। केचित् शुद्धसरोवरजलसदृशाः, केचित् जलदीप्तिसदृशाः, अन्ये च मयूरसमूहसदृशाः। सर्वे एकविधाः, विविक्तवर्णदीप्तिमन्तः। भूमिकर्कटकशिलाखण्डकन्दरभीत्याः सम्बद्धाः। तत्रैव रत्नानि उत्पद्यन्ते, यत्र तानि प्रशंस्यन्ते। पद्मरागरत्नस्य गुणाः धारणे निरीक्ष्यन्ते। तस्य उत्पत्तिः त्रिविधा गण्यते। परीक्षया परीक्षणेन च पद्मरागरत्नं परीक्षितव्यम्। अग्निसाहन्यं च तस्य उपयोगे विचार्यते। तथापि, न केवलं परीक्षणाय, गुणवृद्ध्यर्थमेव। यदि तस्य अग्निसाहन्यं यथावत् न ज्ञायते, तदा दग्धदोषैः तद् रत्नं नश्यति। विद्वांसः गृहनति—काचं, नीलोत्पलम्, करवीरम्, स्फटिकम्, चक्षुष्मणिम् च। अत्र स्थूलता कठोरता च सदा ज्ञेयम्। यथा केचन नीलरत्नानि ताम्रच्छाययुक्तानि। नीलरत्नस्य मध्यभागे इन्द्रधनुषः दीप्तिसदृशं तेजः प्रकाशते। वर्णस्य प्रचुरतया, तद् शतगुणसंयुक्ते क्षीरे स्थितम्। महान् गुणवान् पद्मरागः माषबीजैः तौलिकया मूल्यं निर्णीयते। एवं द्विसप्तत्यधिकद्विशततमः अध्यायः 'इन्द्रनीलपरीक्षा' नाम्ना आचारकाण्डे श्रीगुरुडमहापुराणस्य प्रथमभागे समाप्तः। अहं वक्ष्यामि कर्केटे भिष्मके च प्राप्तं वैदूर्यं पद्मरागं च। युगान्ते समुद्रमथनसम्भवात् असुरशब्दः उत्पन्नः। दूरस्थे महागिरौ, तस्माद् न समीपे। तस्य शब्दस्य कारणात् तस्मिन् खनिजे उत्तमगुणाः विद्यन्ते। असुरेशस्य रत्नानि, यत्र शब्दः वज्रनिनादसमानः, तानि मेघसदृशानि शोभन्ते। पद्मरागं उदाहरणीकृत्य, भूमौ प्राप्तानां रत्नानां वर्णाः विविधाः। तेषु श्रेष्ठः शिखिकण्ठनीलः, अथवा वंशपत्रसदृशः। उत्तमगुणयुक्तं वैदूर्यरत्नं स्वामिने सर्वेषु दीप्तिमान् भवति। एवं त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमः अध्यायः 'वैदूर्यपद्मरागवर्णनम्' नाम्ना आचारकाण्डे श्रीगुरुडमहापुराणस्य प्रथमभागे समाप्तः।