गरुडपुराणम्

तत्र हरितमणिस्थले यद् यत् उत्पन्नं दृश्यते, तत् मन्त्रैः औषधैः वा कस्यापि समूहेन नोपशम्यति। तत्रापि अन्यः रूपः विद्यते, दोषरहितः, स तीव्रहरितवर्णः, कोमलः, स्फुरद्वलयः, तन्तुवद् दीप्तिमान् च। तस्य रूपं गुणाः च सम्यक्, समवर्णः, गौरवयुक्तः, न च अवमानितः। यदा हरितवर्णः परित्यज्यते, तस्य दीप्तिः अन्तः निहिता भवति। यः मणिः दृष्ट्वा मनः अत्यन्तं प्रहर्षयति, तस्य वर्णः अतिशयदीप्तिमान्, अन्तः स्वच्छरश्मिभिः शोभितः। स मणिः उज्ज्वलवर्णः, कान्तिमान्, घनरूपः च प्रकाशते। किंचिद् चिह्नितः, कठोरः, अशुद्धः, अस्निग्धः, शिलासदृशः च अस्ति। यः मणिः सन्धिषु शुष्कः, स अन्यः हरितमणिरूपः भवति। भल्लातकः, पुत्रिका च तयोः वर्णानुसारं नाम्ना प्रसिद्धौ। पुत्रिका यदा काषायवस्त्रेण मार्ज्यते, तदा तस्य दीप्तिः नश्यति। केचन हरितमणयः, बहुविधान् रूपगुणान् अपि प्राप्ताः, तथापि हरितमणिसदृशं स्वभावं अनुवर्तन्ते। वज्राणि, मुक्ताः, द्विजगुणयुक्ताः अन्ये मणयः च सन्ति। केषुचित्, तिर्यक् स्वरूपात्, विशेषगुणः उद्भवति। स्नाने, आचमने, जपने, रक्षामन्त्रकर्मणि च, देवपितृअतिथिगुरुपूजायाम्, दोषरहितः गुणवतः मणिः सुवर्णेन योज्यः। पद्मरागस्य मूल्यं तौलिकया निश्चितम्। तथैव, पद्मरागमणीनां दोषैः मूल्यं ह्रासं प्राप्नोति। एवं सप्तत्येकतमोऽध्यायः 'हरितमणिपरीक्षा' नाम्ना, आचारखण्डे, श्रीगुरुडमहापुराणस्य प्रथमभागे समाप्तः। तत्र, सिन्हलदेश्यस्त्रीणां हस्तकिसलयाः, नवाङ्कुरशिखाः, नवोद्भूतधान्याः, प्रवालशाखाः च सुलभाः। तस्मात्, अनुमानतः, समुद्रसमीपभूमिः, विशालः, तयोः शोभया दीप्तिमान्, उत्तमतरंगफेनसदृशः प्रकाशते। तत्र नीलोत्पलसदृशाः, मयूरग्रीवासदृशाः, हलधरवस्त्रसदृशाः, भृङ्गसदृशाः, धनुसदृशाः, हरकण्ठसदृशाः, रक्तपुष्पसदृशाः पुष्पाणि अपि विद्यन्ते। केचन निर्मलसरोवरजलसदृशाः, जलदीप्तिसदृशाः, मयूरसमूहसदृशाः च। ते एकप्रकाराः, विशिष्टवर्णदीप्तिमन्तः। भूमिशिलाखण्डभयेन संबद्धाः। तस्मात् तत्र एव मणयः उत्पद्यन्ते, यत्र तेषां स्तुतिर्भवति। पद्मरागमणेः गुणाः यथा धारयति, तथा निरीक्ष्यन्ते। पद्मरागमणीनां त्रिविधः उत्पत्तिस्थानः अस्ति। परीक्षणेन, परीक्षा विधिना, पद्मरागमणिः परीक्ष्यः। अग्निसाहनं यावत् तस्य उपयोगे विचार्यते। तथापि, परीक्षा हेतोः न, गुणवृद्धये एव। यदा तस्य अग्निसाहनं सम्यक् न ज्ञायते, तदा दाहदोषैः नष्टः भवति। अत्र, बुद्धिमन्तः काचः, नीलोत्पलः, करवीरः, स्फटिकः, तत्सदृशाः शिलाः, व्याघ्रनेत्रमणयः च परीक्षन्ते। तेषु, भारः कठोरता च सदा विज्ञेयौ। यथा केचन नीलमणयः ताम्रवर्णयुक्ताः। नीलमणेः मध्यभागे इन्द्रधनुषः दीप्तिसदृशः प्रकाशः शोभते। तस्य वर्णस्य प्रचुरतया, शतगुणदुग्धे स्थितः तिष्ठति। एवं मणीनां उत्पत्तिः, स्वरूपं, गुणाः, परीक्षाविधिः च, श्रीगुरुडमहापुराणे विस्तारतः कथितम्।