गरुडपुराणम्

यदा मणिः तैललेपनं प्राप्नोति, तदा तद्रूपं दृश्यते; यः बहुलं मृदितः, सः स्वदीप्तिं ह्रासयति। प्राप्तं मणिं गुणानुसारं परीक्ष्य, तस्य स्वभावं भारमूल्येन विवेक्तव्यं—even यदि सः समुद्रोत्थः रत्नं भवेत्। संशयः चेत्, सः न नश्यति; तस्य परीक्षणं शिलायां मर्दनात् कर्तव्यं। एवं विधिना, वज्रं वा कुरुविन्दं वा, तस्य स्वरूपं प्रकाश्यते। समानजातीयानि सर्वाणि रत्नानि न भिन्नवर्णानि भवन्ति; तानि सर्वाणि एकवर्णानि। यः मणिः गुणहीनः, सः न धार्यः—even यदि सः उत्तमवंशसम्भूतः; केवलं गुणयुक्तः एव ग्राह्यः। यथा एकः पतितः, द्विजातिषु समागत्य, बहूनपि सहजं विनाशयति, तथैव—even प्रतिद्वन्द्विषु स्थाप्य, वा असावधानं वर्तते, दोषजन्याः व्याधयः तं न बाधन्ति। वज्रस्य मूल्यं तस्य भारस्य—तण्डुलमानस्य—आधारेण निश्चितं भवति। यः मणिः दीप्तवर्णः, सः प्रशंसनीयः। एवं सप्ततितमं अध्यायः, 'पद्मरागरत्नपरीक्षा' नाम, पूर्वखण्डस्य आचारखण्डे श्रीगर्वुडमहापुराणे समाप्तः। अनन्तरं, नागेश्वरः दानवाधिपस्य पित्तं गृहीत्वा, स्वशिरसि रत्नदीप्त्या शोभमानः, आकाशं च समुद्रं च प्रविष्टवान्। तदानीं, तस्य पक्षपातनात्, दिवं भूमिं च संगृह्य इव, सहसा नागेश्वरः तद् पित्तं सुरसया अभिषिक्तस्य तुरुष्कवृक्षस्य मूलदेशे विसर्जितवान्। तस्य पतनानन्तरं, वराालयं गत्वा, रामायाः समीपं प्राप्तवान्। पतनकाले एव, गरुडः तस्य पित्तस्य भागं गृहीत्वा, तत्र तृणेषु, शैवालेषु, पंकजेषु—यत्र तीक्ष्णचूडपक्षिणः, शाल्मलिपुष्पाणि, दीपिका च वसन्ति—तत्र दानवाधिपस्य पित्तं, नागेश्वरस्य भुजेन हतं, पतितम्। यत्र तत्र हरितरत्नं उत्पन्नं भवति, तत्र मन्त्रैः औषधैः वा कोऽपि रोगः न निवार्यते। तत्र अन्यः रूपः विद्यमानः, दोषरहितः। सः तीव्रहरितवर्णः, सौम्यः, दीप्तिमान्, तन्तुवत् च। सः समरूपगुणयुक्तः, समवर्णः, गौरवहीनः न। यदा हरितवर्णः परित्यज्यते, दीप्तिः तस्य अन्तराले लुप्यते। यः निरीक्ष्यते, सः मनसि अतिशयमुद्वेगं जनयति। यस्य वर्णः अतिशयदीप्तिमान्, यस्य अन्तरः स्वच्छरश्मिभिः विभूषितः। सः vividवर्णदीप्त्या, प्रभया, घनरूपेण शोभते। यः चिह्नितः, कठोरः, अशुद्धः, असम्यक्, शिलासदृशः, सः मणिः। यः मणिः संयोजने शुष्कः, सः अन्यः हरितरत्नप्रकारः भवति। भल्लाटकः च पुत्रिका च तेषां वर्णानुसारं नाम्ना विख्यातौ। पुत्रिका यदा तन्तुवस्त्रैः मार्ज्यते, तदा तस्य दीप्तिः नश्यति। केचन हरितरत्नानि, बहुरूपगुणयुक्तानि अपि, हरितरत्नस्यैव लक्षणं अनुसरन्ति। वज्रं, मुक्ताः, अन्ये च द्विजातिरत्नानि सन्ति। केषुचित् स्थलेषु, तिर्यक्—समानता—विशिष्टगुणः जायते। स्नाने, आचमने, जपने, रक्षामन्त्रक्रियायाम्; देवपितृअतिथिगुरुपूजायाम्; यः मणिः दोषरहितः, गुणसम्पन्नः, सः सुवर्णेन संयोज्यते। पद्मरागरत्नस्य मूल्यं तस्य भारमापनात् निश्चितं भवति।