गरुडपुराणम्

रावणगङ्गायां उत्पन्नाः कुरुविन्दरत्नानि तत्र तत्र मन्ध्रदेशे च अन्यत्र च स्ववर्णानुगुणं दृश्यन्ति। यथा तु स्फटिकसम्भूतानि तम्बुरुदेशे प्राप्यन्ते। तेषां वर्णाधिक्यं, गुरुत्वं, स्नेहः, निर्मलता च उत्तमगुणाः सन्ति। यानि तु विदारणैः, छिद्रैः, मलैः, दीप्तिहीनत्वेन, कठिनत्वेन, वर्णभ्रष्टत्वेन च दूषितानि, तानि स्वाभाविकदीप्तेः केवलं अल्पांशं प्रदर्शयन्ति। अत्यन्तरमणीयानि अपि, पञ्चविधानां प्रतिरूपाणि किल दृश्यन्ते। कलश, पुरोद्भव, सिंहल, तम्बुरु, मुक्तपाणि—एतेषु प्रदेशेषु उत्पन्नानि रत्नानि वर्ण्यन्ते। तत्र तुषस्य सन्निधाने 'कलश' इति नाम, ताम्रवर्णे 'तम्बुरु' इति प्रसिद्धम्। श्रीपूर्णकं दीप्तिहीनत्वात् तदनाम्ना विख्यातम्; जातिविशेषस्य चिन्हेन एव भेदः ज्ञायते। तैललेपनात् तद्रत्नं तैलयुक्तं इव दृश्यते, अतिविलिप्तं च दीप्तिं हिनस्ति। तद्रत्नं लब्ध्वा गुणानुसारं परीक्ष्य, भारगुणाभ्यां तत्त्वं विज्ञेयम्, समुद्रसम्भूतं अपि चेत्। सन्देहः चेत् न नश्यति; परीक्षायाः अर्थे लोहपाषाणे रग्द्वा परीक्ष्यते। हिरण्मयं कुरुविन्दं वा, एवं प्रकारेण तत्त्वं प्रकाश्यते। एकजातीयानि रत्नानि कदापि भिन्नजातीयानि न सन्ति; तानि एकवर्णानि एव। गुणहीनं रत्नं न धार्यं, कुलीनत्वं अपि चेत्; गुणसम्पन्नं तु स्वीकरणीयम्। यथा एकः पतितः द्विजमध्ये आगत्य, अल्पेनापि प्रयत्नेन बहूञ् अपि विनाशयति, तथा दोषयुक्तं रत्नं प्रतिस्पर्धकानां मध्ये स्थाप्य, चाप्रधानेन आचरणेन अपि, तस्य दोषजाः व्याधयः न बाधन्ति। हिरण्मयस्य मूल्यं तु तण्डुलैः तौलितं निश्चितम्। वर्णदीप्त्युक्तं रत्नं प्रशंसनीयम्। एवं सप्ततितमोऽध्यायः 'पद्मरागरत्नपरीक्षा' नाम्ना, आद्ये आचारकाण्डे, पूर्वखण्डे, श्रीगर्वुडमहापुराणे, समाप्तः। ततः नागेश्वरः दानवेश्वरस्य पित्तं गृहीत्वा, स्वशीर्षरत्नदीप्त्या किल प्रकाशमानः, आकाशं समुद्रं च प्रविष्टवान्। तदनन्तरं तस्य पक्षपातेन स्वर्गभूमी यथा संगृहीतवती, सहसा नागेश्वरः सुरसया अभिषिक्तस्य तुरुष्कवृक्षस्य मूलदेशे तद् पित्तं विसृज्य। तत्पातनानन्तरं वरालस्थानं व्याप्य, रमायाः समीपं अगमत्। तस्य पतनसमये गरुडः तस्य पित्तस्य अंशं गृहीत्वा, तत्र तृणमृद्भस्ममूल्येषु, तीक्ष्णचञ्चुपक्षिणां, शाल्मलिपुष्पाणां, दीपिकानां च वासस्थले, दानवेश्वरस्य पित्तं नागेश्वरकरेण आहतं पतितम्। तत्र मरकतस्थले यद् उत्पन्नं, तद् मन्त्रौषधसमूहैः न साध्यते। तत्र अन्यः रूपः अस्ति, दोषरहितः। स गाढहरितवर्णः, स्नेहयुक्तः, दीप्तिमान्, तन्तुवद् दृश्यते। समरूपगुणः, समवर्णः, गौरवहीनः। हरितवर्णं उपेक्ष्य, दीप्तिः तस्य अन्तः गुप्ता। यः निरीक्ष्यमाणः मनः अतिशयमुद्यानं जनयति। यस्य वर्णः अतिशयदीप्तिमान्, अन्तः शुद्धरश्मिभिः शोभितः। स वर्णदीप्तिसंयुक्तः, कान्तियुक्तः, घनरूपः। किंचित् चिह्नितः, कठिनः, अशुद्धः, स्थूलः, शिलावद् दृश्यते। एवं शास्त्रे रत्नानां उत्पत्तिः, गुणदोषविचारः, परीक्षाविधिः, मूल्यनिर्णयः, तथा दिव्यकथायां नागेश्वरस्य पित्तविसर्जनं, गरुडस्य ग्रहणं, मरकतस्थले तद् पित्तस्य पतनं, तत्र उत्पन्नमरकतस्य गुणविशेषः च विस्तारतः वर्णितः।