गरुडपुराणम्

ततः प्रभृति सा नदी पुण्यफलोत्पत्तौ गङ्गायाः समाना जाता। तस्याश्च तटयोः रात्रिषु रत्नैः समाकीर्णं भवति। तत्र तटेषु मनोहराणि पद्मरागरत्नानि दृश्यन्ते, तस्यां च जलधारायां पद्मरागाणि सन्ति। तानि रत्नानि बन्धूक, गुञ्जा, इन्द्रगोप, जवा इत्यादिपुष्पवर्णैः शोभमानानि, समरम्यवर्णयुक्तानि च दृश्यन्ते। तेषां वर्णः हिङ्गुल, पद्म, इन्दीवर, कुंकुम, लाक्षारसादिवत् प्रकाशते। सूर्यरश्मिसंयोगेन तानि रत्नानि दूरप्रभां लभन्ते, तदीयतेजसा संयुक्तानि। तेषां वर्णः कुसुम्भरक्तनीलयोर्योगेन पद्मरागस्य तीव्रवर्णवत् दृश्यते। केचन तत्र रत्नानि चकोरपक्षिणः सारमिव, कोकिलस्य च नेत्रेषु शोभन्ते। तानि च तेजसा, कठिनत्वेन, गुरुत्वेन च स्फटिकोत्पन्नरत्नैः तुल्यानि भवन्ति। कुर्विन्दरत्नेषु यः रक्तवर्णः स्फटिकोत्पन्नेषु तथैव न दृश्यते। ये कुर्विन्दरत्नानि रावणगङ्गायां जातानि, तेषां वर्णः मन्ध्रप्रदेशेऽपि अन्यत्र च तदनुसारमेव दृश्यते। तथा स्फटिकोत्पन्नानि तु तुम्बुरुनाम्नि देशे लभ्यन्ते। अत्यधिकवर्णयुक्तानि, गुरुत्वयुक्तानि, स्निग्धानि, सुस्पष्टानि रत्नानि श्रेष्ठानि। ये तु विदारितानि, छिद्रयुक्तानि, मलिनानि, तेजोहीनानि, खराणि, वर्णहीनानि च, तानि दोषयुक्तानि स्यु:। यानि रत्नानि स्वाभाविकतेजः अल्पमपि दर्शयन्ति, दोषैः तानि ग्राह्याणि न स्युः। अपि च, यद्यपि रूपेण रम्याणि स्युः, केचन पञ्चविधमृगयारत्नानामनुकरणानि भवन्ति। कलश, पुरोद्धव, सिम्हल, तुम्बुरु, मुक्तापाण्याख्येषु देशेषु यानि रत्नानि उत्पाद्यन्ते, तेषां नामानि तद्गुणानुसारं दृश्यन्ते। कलशे तु तण्डुलयुक्तत्वात् 'कलश' इति, ताम्रवर्णत्वात् 'तुम्बुरु' इति, श्रीपूर्णकं तु तेजोभावात्, केवलं तद्विशेषचिह्नेन विशेषः। यत् तैललिप्तं स्यात्, तत् तथा दृश्यते; अतिशयेन मर्दितं तु तेजो हानिम् आप्नोति। तानि रत्नानि लब्ध्वा, गुणानुसारं निरीक्ष्य, भारगुणाभ्यां तानि परीक्षेत, अपि च समुद्ररत्नमपि। यदि संशयः स्यात्, तर्हि तद् नश्यति न; परीक्ष्यं शिलायां मर्दनद्वारा। हिरकम् अथवा कुर्विन्दं वा, एवं परीक्षया प्रकाश्यते। एकजातीयानि सर्वरत्नानि न कदापि भिन्नवर्णानि, अपि तु समवर्णानि। गुणविहीनं रत्नं धारयितुं न युक्तम्, अपि च कुलोत्कृष्टमपि स्यात्; केवलं गुणयुक्तमेव ग्राह्यम्। यथा एकः चाण्डालः द्विजातिषु प्रविश्य स्वल्पेनापि प्रयत्नेन तान् विनाशयितुं शक्तः, तथा गुणविहीनं रत्नमपि अन्येषां मध्ये स्थित्वा, अथवा प्रमादेन व्यवहरन्, दोषोत्पन्नक्लेशान् न प्राप्नोति। हिरकस्य मूल्यं तु तण्डुलभारेण निश्चितम्। यद्रत्नं तेजोवर्णयुक्तं, तत् सदा प्रशस्यते। एवं श्रीगर्वडमहापुराणस्य पूर्वखण्डे आचारकाण्डे पद्मरागरत्नपरीक्षानाम सप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः। ततो नागपतिः दानवाधिपतेर्बिलं गृहित्वा, स्वमस्तकस्थरत्नप्रभया दीप्तिमान् नभः समुद्रं च प्रविवेश। तस्य पक्षा: पतन्तः स्वर्गमिव पृथिवीं च समाहितवन्त इव, तदा सहसा नागपतिः तत् तैलं सुरसालिप्ते तुरुष्कवृक्षे पातयामास। तस्य पतनानन्तरं स वरालावासं गत्वा रामासमीपं प्राप्तवान्। तस्य पतनकाले एव गरुडः तस्य तैलस्य भागमेकं जग्राह। तत्र तृणशैवलबन्धूकपुष्पपर्णशकटयुतस्थले, यत्र तीक्ष्णचञ्चु पक्षिणः, शाल्मलिपुष्पाणि, ज्वालामक्षिकाश्च निवसन्ति, तत्रैव दानवाधिपतेः तैलं नागपतिहस्तप्रहारेण पतितम्।