गरुडपुराणम्

सिंहलदेशे कुशलजनाः एवं विधिना आचरन्ति। रात्रौ मुक्ताफलानि उष्णे लवणे तैलयुक्ते जले निमज्जयन्ति। यत् मुक्ताफलं स्ववर्णं न त्यजति, तत् सत्यम् इति विज्ञेयम्। यत् मुक्ताफलं अतीव दीप्तिमत्, सम्यक् गोलाकारम् च, तत् उत्तमम् इति मन्यते। यत् यथासम्पूर्णं, गुरुत्वयुक्तं, तेजस्वि, श्वेतं, सम्यक् गोलाकारम्, समरूपं सूक्ष्मच्छिद्रयुक्तं च, तानि सर्वगुणानि यत्र एकत्र सन्ति, तत् मुक्ताफलं सिद्धिम् प्राप्तम् इति कथ्यते। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे पूर्वखण्डे आचारखण्डे मुक्ताफलपरिक्षा नाम षट् सप्ततितमः अध्यायः मुक्ताफलस्य मानानि लक्षणानि च वर्णयित्वा समाप्तः। अथ श्रीसूर्यः, महातेजस्वी, महादेवेषु रत्नानां परमस्त्रोतः। सः, युध्देषु देवेषु नित्यविजयी, स्वबलस्य गौरवेन मनः प्रमुदितः, सिंहलीस्त्रियाः कटिस्थलं दृष्ट्वा, भयात् महाह्रदस्य गम्भीरं गतम्। तस्मात् कालात् तस्मिन नदी गङ्गायाः समाना पुण्यफलोत्पत्तौ अभवत्। ततः प्रभृति रात्रिषु तस्य तटाः रत्नैः पूर्णाः अभवन्। तस्य तटे शोभनानि मणिरत्नानि दृश्यन्ते, तस्य जले पद्मरागरत्नानि च। तानि बन्धूक, गुञ्जा, इन्द्रगोप, जवा पुष्पाणां वर्णैः दीप्तानि, समरूपं शोभायुक्तं च। तेषां वर्णः गेरुक, पद्म, नीलोत्पल, केसर, लाक्षारसस्य च समः। सूर्यकिरणैः संस्पृष्टानि तानि, सूर्यप्रकाशयोगेन दूरदीप्तिम् प्राप्तानि। तस्य वर्णः कुसुम्भवर्णस्य रक्तस्य नीलस्य च मिश्रः, तीव्रपद्मरक्तवर्णः। केचित् तु चकोरपुंसा, कोकिलस्य सारवत् नेत्रेषु दृश्यन्ति। दीप्त्याः, कठिनत्वस्य, गुरुत्वस्य च क्रिस्टलोत्पन्नमणिभिः सामान्यं स्यात्। कुरुविन्दरत्नेषु रक्तता अस्ति, किन्तु क्रिस्टलोत्पन्नेषु न तादृशी। ये कुरुविन्दरत्नानि रावणगङ्गायाम् उत्पन्नानि, तेषां वर्णः मन्द्रदेशे अन्यत्र च तदनुसारः। क्रिस्टलोत्पन्नानि तु तुंबुरु नाम्नि देशे दृश्यन्ते। यत्र वर्णाधिक्यं, गुरुत्वम्, स्निग्धता, सम्पूर्णस्पष्टता च अस्ति, तानि उत्तमानि। यानि तु दोषैः चिन्हितानि, छिद्रयुक्तानि, मलिनानि, दीप्तिहीनानि, रूक्षाणि, वर्णहीनानि च, तानि दोषयुक्तानि। यत् रत्नम् दोषैः स्वाभाविकदीप्त्याः केवलं अल्पं दर्शयति, तानि अपि अतीव शोभनानि सन्ति, किन्तु पञ्चविधानां अनुकरणानि सन्ति। कलश, पुरोध्भव, सिंहल, तुंबुरु, मुक्तपाणि प्रदेशेषु उत्पन्नानि रत्नानि, तेषु कलशे तु चिल्कायाः कारणात् कलशः इति, तुंबुरु तु ताम्रवर्णस्य कारणात् तुंबुरु इति, श्रीपूर्णकः दीप्तिहीनत्वेन नाम्ना, भेदः तु केवलं चिन्हेन ज्ञेयः। यत् तैललेपनं कृतम्, तत् तद्रूपं दृश्यते; यत् अतीव मर्दितम्, तस्य दीप्तिः नश्यति। यदा रत्नम् प्राप्तम्, तस्य गुणानुसारं परीक्ष्य, तस्य स्वरूपं गुरुत्वेन, गुणवत्तया च विवेक्तव्यम्, अपि समुद्रोत्पन्नम् स्यात्। यदि संशयः अस्ति, तद् न नश्यति; स्पर्शशिलायां मर्दनं कृत्वा परीक्ष्येत। वज्रं वा कुरुविन्दं वा, एतैः उपायैः प्रकाश्यते। समानजातीयानि रत्नानि कदापि भिन्नवर्णानि न सन्ति; तानि समवर्णानि। गुणविहीनं रत्नं न धार्यम्, अपि च उत्तमवंशोत्पन्नम्; केवलं गुणयुक्तं स्वीकरणीयम्। यथा एकः चाण्डालः द्विजातिषु आगत्य, बहूनपि सहजम् विनाशयितुं शक्नोति, तथा गुणयुक्तः रत्नम् प्रतिद्वन्द्वीषु, प्रमादेन वा स्थितः, दोषोत्पन्नानि व्यथाः तं न बाधन्ति। वज्रस्य मूल्यं तु तस्य गुरुत्वेन, तण्डुलपरिमाणेन निश्चितम्।