गरुडपुराणम्

तत्र श्रीगुरुडमहापुराणस्य पूर्वखण्डे आचारखण्डे मौक्तिकपरीक्षानाम नाम्नि षट् षष्टितमे अध्यायान्ते मौक्तिकस्य प्रमाणानि गुणाश्च विस्तारतः निरूपितानि। यदा मौक्तिकस्य भारः अर्धमाषेन अधिकः स्यात् तदा तस्य मूल्यं त्रिसप्तशतानि इति निष्कर्ष्यते; यदि एकमाषार्धेन अधिकः, शतं मूल्यं भवति, यथायोग्यगुणसम्पन्ने सति। यदि भारः षोडशभिः न्यूनः, तद्विद्वांसः तं दार्विक इति कथयन्ति। द्विविंशति न्यूनत्वे, तद् भवक इति विशारदाः निर्दिशन्ति। पूर्णत्रिंशत् भारः शिक्य इति प्रसिद्धम्। चत्वारिंशत् भारः त्रींशत् मूल्यं लभते। षष्ठ्यां निकरशीर्ष इति संज्ञा, तस्य मूल्यं चतुर्दश। तस्माद् एकादश, नव च, तेषां क्रमशः मूल्यं। एवं सर्वं मौक्तिकं गृहित्वा, भोजनपात्रे स्थाप्य, जम्बीररसैः पक्वं कुर्यात्। ततः मृद्भिः लिप्तमत्स्यपात्रे निवेश्य, पुनः पक्वं कुर्यात्; पश्चात् मार्जारविष्टिपात्रे उपयोगः कर्तव्यः। ततः विशुद्धेन निर्मलवस्त्रे सम्यक् मार्जनं कृत्वा, मौक्तिकं शुद्धं भवति, उत्तमगुणसम्पन्नं, दीप्तिमत् च। रजतं शतभागस्वर्णसंयुक्तं स्यात्, तदा शुक्लकाचसदृशं भवति। एवं सिहलदेशीयकुशलजनाः आचरन्ति। रात्रौ तस्य मौक्तिकस्य उष्णस्निग्धलवणोदके निमज्जनं कुर्यात्। यद् मौक्तिकं वर्णं न हिनस्ति, तद् सत्यम् इति बोध्यम्। यद् अतिदीप्तिमत्, समवृत्तम्, तद् श्रेष्ठम् उच्यते। यद् यथायोग्यपरिमाणम्, गुरुत्वयुक्तम्, प्रभायुक्तम्, श्वेतम्, समवृत्तम्, सममूलसुषिरम् च, तद् मौक्तिकं सर्वगुणसम्पन्नं, सिद्धत्वं प्राप्नोति। एवं मौक्तिकस्य परीक्षा, गुणाः, मूल्यं च विस्तारतः वर्णितम्। ततः अध्यायः समाप्तः। अथ सप्ततितमं अध्यायं आरभ्यते। सूर्यः महातेजस्वी, महादेवेषु रत्नानां परमकारणम् इति कथ्यते। स देवयुद्धेषु नित्यविजयी, स्वबलगौरवेन मनः उत्थितम्। सिहलीस्त्रियाः कटिप्रदेशं दृष्ट्वा, स भीतः महाह्रदस्य गम्भीरं प्रवेशं कृतवान्। तस्मात् कालात् सा नदी गङ्गायाः सदृशी पुण्यफलोत्पत्तौ अभवत्। ततः प्रभृति रात्रिषु तस्य तटः रत्नैः परिपूर्णः अभवत्। तत्र तटे शोभनानि मणिकानि दृश्यन्ते, जलमध्ये पद्मरागरत्नानि सन्ति। तानि बन्धूक, गुञ्जा, इन्द्रगोप, जवा पुष्पाणां वर्णेन शोभन्ति, एकरूपदीप्तिसम्पन्नानि च। तेषां वर्णः सिन्धूर, पद्म, नीलोत्पल, केशर, लाक्षारसस्य च सदृशः। सूर्यरश्मिसंयोगेन तानि दूरदीप्तिं प्राप्नुवन्ति। तेषां वर्णः कुसुम्भरक्तनिलसङ्गमः, रक्तपद्मस्य तीव्रवर्णसदृशः। केचन तेषां चकोरपुरुषस्य सारः, कोकिलस्य च नेत्रसदृशः रूपं धारयन्ति। दीप्तौ, कठोरत्वे, गुरुत्वे च, तानि साधारणतया स्फटिकोत्पन्नानां सदृशानि। कुरुविन्दरत्नेषु रक्तता दृश्यते, किन्तु स्फटिकोत्पन्नेषु तादृशी न स्यात्। ये रावणगङ्गायां जाताः कुरुविन्दरत्नानि, तेषां वर्णः मन्ध्रदेशे अन्यत्र च यथानुक्रमं भवति। स्फटिकोत्पन्नानि तु तुम्बुरुप्रदेशे सन्ति। अधिकवर्णता, गुरुत्वम्, स्निग्धता, पूर्णस्पष्टता च गुणाः। यानि दोषैः युक्तानि—विदारितानि, छिद्रयुक्तानि, मलिनानि, दीप्तिहीनानि, कठोराणि, वर्णहीनानि—तानि रत्नानि स्वाभाविकदीप्तिं अल्पं दर्शयन्ति। अपि च, तानि अतीव शोभनानि सन्ति, किन्तु पञ्चविधानां अनुकरणानि सन्ति। ये रत्नानि कलश, पुरोध्भव, सिहल, तुम्बुरु, मुक्तपाणि प्रदेशेषु उत्पन्नानि, तेषां कलश इति नाम तुषसन्निधानेन, तुम्बुरु इति ताम्रवर्णेन, श्रीपूर्णक इति दीप्तिहीनत्वेन। भेदः तु तेषां जातिसंकेतः एव। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे पूर्वखण्डे आचारखण्डे मौक्तिकपरीक्षा तथा रत्नोत्पत्तिः, तेषां गुणदोषविचारः, प्रदेशविशेषः च श्रद्धया, विस्तारतः निरूपितः।