गरुडपुराणम्

एकः राजा पृथिव्याः सर्वां निर्वैरां यावत्स्थितिः स्यात् तावत्सुखेन भोक्ते स्म। तस्य राज्ये सहस्रयोजनपरिमिते प्रदेशे सर्वदुःखानि निवर्तन्ते स्म। तत्र विविधवर्णेषु श्रेष्ठगवां क्षीरशुद्धवर्णः पातितः। पूर्वमेव यः बीजः अन्यतो जातः, सः शुक्तौ प्रविष्टः। यदा क्षीरसलिलधाराः तस्मिन्पतन्ति स्म, तदा तद्बीजं शुक्तौ स्थितं मुक्ताफलं जातम्। एवं सिम्हलिका, परलोकिका, सौराष्ट्र, ताम्रपर्णा, परशवाख्या मुक्ताफलानि इति प्रसिद्धानि। शुक्तिजातानि मुक्ताफलानि न हीनवर्णानि, अपि तु आकारेण, प्रमाणेन, गुणवत्तया, प्रभया च विशेष्यमाणानि भवन्ति। यो बुद्धिमान् सः खनिजजातमुक्ताफलानां विशेषान् न पश्येत्, केवलं रूपप्रमाणयोः विचारं कुर्यात्। शुक्तिजातस्य प्रभायुक्तस्य मुक्ताफलस्य चान्यस्य किञ्चित् लघुतरस्य—यदि अर्धमाषेन हीनं स्यात्, तर्हि मूल्यम् द्विचतुर्थांशेन न्यूनं भवति। यदि अर्धेन वा द्वाभ्यां वा माषाभ्यः अधिकं स्यात्, तदा तस्य मूल्यं सहस्रत्रयशतगुणं भवति। यदि अर्धमाषेन अधिकं स्यात्, तदा मूल्यं त्रिविंशतिशतद्वयं समं; यदि डेढमाषेन अधिकं स्यात्, तदा शतगुणं भवति, यावद्गुणयुक्तं स्यात्। यदि षोडशमाषपरिमाणेन हीनं स्यात्, तद्विद्वद्भिः ‘दार्विक’ इति कथ्यते। विंशतिद्वयेन हीनं स्यात्, तद्विद्वांसः ‘भावक’ इति वदन्ति। पूर्णत्रिंशत्परिमाणं ‘शिक्य’ इति स्मृतम्। यदि चत्वारिंशत् स्यात्, तदा मूल्यं त्रिंशत्। षष्टिपरिमाणं ‘निकरशीर्ष’ इति; तस्य मूल्यं चतुर्दश। एकादश, नव च तदनुक्रमेण तेषां मूल्ये। तत्सर्वं गृहित्वा भोज्यपात्रे स्थाप्य, जम्बीररससहितं पाचयेत्। मृन्मण्डितमत्स्यपात्रे स्थाप्य पुनः पाचयेत्; अनन्तरं मर्कटकृच्छ्रपात्रे स्थापयेत्। ततः विशुद्धवस्त्रेण सम्यक् मर्दयित्वा मुक्ताफलं निर्मलं, गुणैः प्रभया च समन्वितं भवति। रजतं शतगुणं सुवर्णेन संयोज्य श्वेतकाचसदृशं भवति। एवं सिम्हलदेशे कुशलजनाः प्रवर्तन्ते। रात्रौ तं मुक्ताफलं उष्णलवणस्नेहजले निमज्जयेत्। यत् वर्णं न त्यजति, तत् सत्यमुक्ताफलं विज्ञेयम्। या मुक्ताफला अतीव प्रभायुक्ता समकाकारा च, सा श्रेष्ठा स्मृता। या सम्यक्प्रमाणवती, गुर्वी, दीप्तिमती, शुक्लवर्णा, समकाकारा, सुशिलाछिद्रा च, सा सर्वगुणसम्पन्ना मुक्ताफला परिपूर्णत्वं प्राप्ता इति ज्ञेया। एवं श्रीगर्वडमहापुराणे पूर्वखण्डे आचारखण्डे मुक्ताफलपरीक्षानामकं षट्सप्ततितमं अध्यायं मुक्ताफललक्षणवर्णनपूर्वकं समाप्तम्। अथ, सविता महातेजाः महादेवानां रत्नानां परमकारणं। सः देवयुद्धेषु नित्यविजयी, स्वबलगर्वेण उन्नतचित्तः। सः सिम्हलीस्त्रियाः स्फिग्दर्शनात् भीतः सन् महाह्रदस्य गम्भीरं प्रविवेश। ततो गङ्गासमानं पुण्यफलोत्पत्तौ सा नदी जाता। तदनन्तरं रात्रिषु तस्याः तटे रत्नैः पूर्यते स्म। तस्याः तटे सुन्दरतारकाणि जायन्ते, तस्यां जले पद्मरागरत्नानि। तानि बन्धूक, गुञ्जा, इन्द्रगोप, जवा पुष्पवर्णैः शोभन्ते, समवर्णसमुज्ज्वलानि च। तेषां वर्णः हिङ्गुल, पद्म, शतपत्र, केसर, लक्षारससदृशः। सूर्यरश्मिसंयोगात् तानि दीर्घप्रभायुक्तानि भवन्ति। तेषां वर्णः कुसुम्भरक्तनिलवर्णयुतः, रक्तपद्मसदृशः। केचन तेषां चकोरपक्षिणः कोकिलस्य च नेत्ररससदृशदर्शनाः। प्रभायां, कठिनत्वे, गुरुत्वे च तानि स्फटिकसम्भूतानां तुल्यानि। कुरुविन्देषु रक्तता दृश्यते, किन्तु स्फटिकसम्भूतानां यथा न तथा। एवं मुक्ताफलरत्नानां लक्षणानि, मूल्यविचारः, उत्पत्तिक्रमः, तथा रत्नानां वर्णप्रभादयः श्रीगर्वडमहापुराणे प्रतिपादितानि।