गरुडपुराणम्

एकदा, नृपः विद्युत्समप्रभं वज्रं धारयन् शोभते, तेन स सर्वान् प्रहर्षयति। एवं रत्नपरीक्षणवर्णनाख्यस्य अध्यायस्य समाप्तिः अभवत्, यः श्रीगरुडमहापुराणस्य आचारकाण्डे प्रथमभागे प्रतिष्ठितः अस्ति। ततः परमृषिः मुक्ताफलोत्पत्तिं वर्णयन् आह— मुक्ताः गजात् मेघात् वाराहात् शंखात् मीनात् सर्पात् शुक्तेः वंशेः च जायन्ते। एतेषां मध्ये, रत्नस्य मूलकारणं केवलं एकस्मिन्नेव स्थले नित्यं प्रतिष्ठितम्। याः त्वचः, लवण, सर्प, तिमिङ्गिल, शंख, वाराहसम्भूताः मुक्ताः, ताः अष्टधा ज्ञेयाः, रत्नविद्भिः प्रतिपादिताः। शंखसम्भवा मुक्ताः शंखवर्णाः, स्थूलाः, मनोज्ञगोलाकृतयः च। या च 'कम्बवः' इति कथ्यन्ते, ताः उत्तमशंखवंशजा, धनुष्कोटिना मुखे स्पृष्टाः। तासु मध्ये, या मुक्ताफलम् उत्पद्यते, सा गोलाकारम्, पाण्डुवर्णा, निःप्रभा च। मत्स्यमुखेषु अपि मुक्ताः जायन्ते, त एव मत्स्याः समुद्रमध्यवर्तिनः। कदाचित् भूमौ केषुचित् स्थलेषु, वाराहवत् अद्भुतं मुक्ताफलं जायते। वंशसम्भवाः मुक्ताः दिव्यैः सेवितेषु स्थलेषु वर्धन्ते, न तु सामान्येषु। ताः शुद्धरजतानि समप्रभाः, असिपत्त्रतेजःसमन्विताः च। सर्पशिरसि उत्पन्नाः मुक्ताः पुण्यात्मभिः उत्पाद्यन्ते, दीप्तिसम्पन्नाः च। महाशान्तिकर्मणि, गृहमण्डपे एव तदाचर्यते। आकाशे रत्नानि मण्डितानि, मेघभारानमितानि, लम्बमानानि दृश्यन्ते। यदि सर्पशिरोजातं मुक्ताफलं फणमध्ये तिष्ठति, तदा अन्यैः तद्विनाश्यते। तस्य प्रभा सर्वदिक् व्याप्यते, सूर्यवत्, तस्य मण्डलम् आकाशे स्फुटम् इव दृश्यते। यथा स दिनदिवसे दीप्तिमान्, तथा रजनीतमसि अपि स्फुरति। अस्य मूल्यं निश्चितुं न शक्यते, यद्यपि पृथिवी सुवर्णेन पूर्णा स्यात्। यः तद्वान्, स निर्बाधः पृथिवीं भुङ्क्ते, यावत् तदवस्था तिष्ठति। सहस्रयोजनपर्यन्तं सर्वदुःखानि तद्वारितानि भवन्ति। विविधवर्णेषु, पयःशुद्धवर्णः, उत्तमधेनोः पतितः, श्रेष्ठः। स बीजः, पूर्वमपि अन्यस्रोतसः आगतः, शुक्तौ प्रविष्टः, यदा क्षीरसलिलधारा तत्र पतन्ति, तदा स बीजः शुक्तौ विश्रान्तः मुक्ताफलत्वं याति। शिंहलिका, परलोकिका, सौराष्ट्र, ताम्रपर्ण, परशवाख्या मुक्ताः इत्येते। शुक्तिजाताः मुक्ताः न हीनवर्णाः, आकारगुणप्रभया च विशेष्यन्ते। बुद्धिमान् खनिजसम्भूतानां मुक्तानां वैशिष्ट्यं न पश्येत्, किन्तु रूपमात्रं, परिमाणं च विचारयेत्। शुक्तिजातस्य दीप्तिमतः मुक्तस्य, अपरस्य च, यदि अर्धमाषपरिमाणेन हीनः स्यात्, तदा तस्य मूल्यं द्विपञ्चमांशेन न्यूनं भवति। यदि अर्धमाषेन, द्वाभ्यां वा अधिकः, तदा तस्य मूल्यं सहस्रत्रयशतगुणितं भवति। यदि अर्धमाषेन अधिकः, तदा तस्य मूल्यं त्रिविंशतिशतं; यदि एकमर्धमाषेन अधिकः, तदा शतं, गुणसम्पन्ने सति। यदि षोडशेन हीनं भवति, तदा तद् 'दार्विकम्' इति रत्नज्ञैः कथ्यते। यदि विंशतिद्वयेन हीनं, तदा 'भवक' इति। पूर्णत्रिंशन्मानं 'शिक्य' इति कथ्यते। चत्वारिंशत् स्यात्, तदा तस्य मूल्यं त्रिंशत्। षष्टिः 'निकारशीर्ष' इति, तस्य मूल्यं चतुर्दश। एकादश, नव च तयोः मूल्ये अनुक्रमेण। सर्वं संहृत्य, तदन्नपात्रे स्थाप्य, जम्बीररसैः पाचयेत्। मत्स्यपात्रे मृदालिप्ते स्थाप्य, पश्चात् मार्जारमलपात्रे स्थाप्य, ततः शुद्धवस्त्रनिष्कलुषेन मर्दयित्वा, मुक्ताफलं निर्मलम्, गुणप्रभायुक्तं भवति। शतभागसुवर्णसंयुक्तं रजतमपि श्वेतकाचसमं भवति। एवं मुक्ताफलस्योत्पत्तिः, भेदाः, मूल्यनिर्णयः, शोधनविधिः च श्रीगरुडपुराणे परमपवित्रे प्रतिपादिताः।