गरुडपुराणम्

शृणुत, भगवन्तः, मणीनां परीक्षणविधिं रत्नानां चोत्पत्तिकथां यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि, यथोक्तं श्रीगरुडपुराणे। प्रथमं वज्रस्य गुणदोषौ निरूप्यन्ते। यद्यपि वज्रं प्रारम्भे सर्वगुणसम्पन्नं भवति, तथापि तद् यदा भूषणेषु स्थाप्यते, तदा दोषमपि लभते। स्त्री चेद् उत्तमपुत्रकामिनी स्यात्, सा वज्रं न धारयेत्—even if it is of the highest quality—कुतः? तेन सुतस्य शुभोत्पत्तिर्न सिध्यति। लोके च लोहात्, पद्मरागात्, गोमेदकात् च कौशलिनः वज्रस्य नक्कलनं कुर्वन्ति। तद्वत् तेषां परीक्षणं स्फटिकेन, वैडूर्येण, शणपाषाणैः च करणीयम्। तत्र यथार्थवज्रं सर्वान् खण्डयति, किन्तु तैः न खण्ड्यते। यत्र तु विपरीतम् दृश्यते, तत्र तद् अवज्रत्वं विज्ञेयम्। केवलं वज्रेणैव वज्रं खण्ड्यते, नान्येन किञ्चन। यानि वज्राणि भूषणे स्थाप्यन्ते, तेषां प्रभा नोर्ध्वं गच्छति; पार्श्वतः ताडिते तु, तस्य पार्श्वे एव ताडनं दृश्यते। वज्रस्य शिखा भग्ना स्यात्, किलकः, रेखा, वर्णदोषो वा दृश्यते—तथापि यदि तद् विद्युत्प्रभं वज्रं राज्ञा धार्यते, स राजा सर्वेषां प्रियः भवति। एवं वज्रपरीक्षावर्णनं समाप्तम् इति षष्ट्यष्टितमोऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणस्याचारकाण्डे निरूपितः। अथ मुक्ताफलोत्पत्तिकथा प्रवक्ष्यामि। मुक्ताः गजादिषु, मेघेषु, वाराहेषु, शङ्खेषु, मत्स्येषु, सर्पेषु, शुक्तिषु, वंशेषु च जायन्ते। एतेषामपि रत्नमूलं केवलं एकस्मिन्नेव स्थले नित्यं प्रतिष्ठितम्। ये त्वचि, लवणे, सर्पे, तिमिङ्गिले, शङ्खे, वाराहे च जाताः—एतेषां मुक्तानां प्रकाराः अष्टौ, यान् मणिपरीक्षाशास्त्रविदः प्राहुः। शङ्खजं मुक्ताफलं स्वजननस्थलवर्णं, विशालं, सुगोलं च भवति। ये तु 'कम्बवः' इति कथ्यन्ते, ते उत्तमशङ्खवंशजा, धनुष्कोट्या मुखे स्पृष्टाः। तेषु च गोलं, पीतकं, निःप्रभं मुक्ताफलं जायते। जलचराणां मुखेषु अपि मुक्ताः उत्पाद्यन्ते; ते मत्स्याः समुद्रमध्यवर्तिनः। कदाचित् पृथिव्यां केषुचित् स्थलेषु वाराहवत् अद्भुतं मुक्ताफलं जायते। यानि वंशे जातानि, तानि दिव्यैः उपभुज्यन्ते, न तु सर्वत्र दृश्यन्ते। तेषां दीप्तिः परिशुद्धरजतसदृशी, असिपत्रसमानप्रभा च। ये धर्मात्मनां सर्पशिरसि उत्पद्यन्ते, ते अपि तेजसा युक्ताः मुक्ताः। यदा महाशान्तिकर्म विधीयते, तदा तद् प्रासादाग्रे क्रियते। आकाशे तु निधयो मेघभारनम्राः लम्बमानाः दृश्यन्ते। सर्पमुक्ताफलं यदि फणायाम् एव तिष्ठति, तर्हि अन्यैः बाध्यते। तस्य तेजः सर्वदिक्प्रकाशि, सूर्यसमानमिव, तस्य मण्डलम् आकाशे प्रकटमिव दृश्यते। यथा दिवा स्फुरति, तथा तमसि अपि रात्रौ प्रकाशयति। तस्य मूल्यं निश्चितुं न शक्यते—even if the whole earth were filled with gold। येन सर्पमुक्ताफलं लभ्यते, स भूमिमखिलाम् एकाकी भुङ्क्ते, यावद् तदवस्था तिष्ठति। सहस्रयोजनपर्यन्तं तद् सर्वं अमङ्गलं निवर्तयति। रूपवर्णेषु, शुद्धदुग्धवर्णः सर्वश्रेष्ठः, यः गोसर्वश्रेष्ठात् पतितः। स बीजं पूर्वं अन्यस्मात् उत्पन्नं, शुक्तौ प्रविष्टं, यदा दुग्धोदकधाराः तत्र वृष्टाः, तदा शुक्तौ स्थितं बीजं मुक्ताफलं जायते। एते सिम्हलिकापरलोकिकसौराष्ट्रताम्रपर्णपरशवाख्या मुक्ताः। शुक्तिजा मुक्ताः न हीनवर्णाः, ते आकारेण, परिमाणेन, गुणेन, प्रभया च विशेष्यन्ते। यो विद्वान् स खनिजोत्पन्नानां मुक्तानां विशेषान् न विचिन्तयेत्, केवलं रूपपरिमाणदृष्ट्या एव परीक्षां कुर्यात्। शुक्तिजस्य दीप्तिमतः मुक्तस्य, अन्यस्य च स्वल्पमात्रभेदस्य—यदि अर्धमाषपरिमाणेन ह्रासः स्यात्, तर्हि मूल्यं द्विचतुर्थांशेन न्यूनं भवति। यदि अर्धमाषेन वा द्वाभ्यां माषाभ्यः अधिकं स्यात्, तर्हि तस्य मूल्यं सहस्रत्रयशतगुणं भवति। एवं वज्राणां मुक्तानां चोत्पत्तिः, गुणदोषपरिक्षा, मूल्यनिर्णयः च श्रीगरुडपुराणे सुविस्तरेण प्रतिपादितः।