गरुडपुराणम्

ब्राह्मणस्य तु वज्रं शङ्खपद्मस्फटिकसदृशं निर्मलं भवेत्। क्षत्रियस्य तु शशवर्णं पिङ्गलमक्षिणः समं वर्णं विहितं विद्वद्भिः। भूमिपालानां द्वौ वज्रवर्णौ प्राज्ञैः निर्दिष्टौ, स तु सामान्यः सर्वेषां न भवति। सर्ववर्णप्रधानत्वात् सर्वगुणसम्पन्नं तु वज्रं सार्वत्रिकं मन्यते। अधमोत्कृष्टस्वरूपाभ्यां यः वर्णसंयोगः जायते, स एव ग्राह्यः। पन्थानां स्वरूपाणां च विभागमात्रेण वज्रं न चिन्तयेत् प्राज्ञः। यदि तस्यैकमपि शिखरं विदारितं भिन्नं वा दृश्यते, अग्निना दग्धं वा भग्नं वा कल्मषैः किलकिलाभिः आवृतं वा, तद्वज्रं मध्यगुणं स्मृतम्। यदि किञ्चिद्वाग्रभागे रक्तवर्णाभासं वा रक्तचिह्नं वा दृश्यते, तस्य चोरः, पार्श्वः, मुखं, षडष्टद्वादशभिः पक्षैः उक्तम्। षड्भिः पक्षैः युक्तं निर्मलं निष्कल्मषं तीक्ष्णधारं सुस्फटिकं सुसंस्थितवर्णम्, प्रकाशयुक्तं, निरदोषं वज्रं श्रेष्ठं भवति। यः सदा तीक्ष्णाग्रं निर्मलं सर्वदोषवर्जितं वज्रं भक्त्यङ्गेन धारयति, सः सर्पेभ्यः, वह्निना, विषेण, व्याघ्रैः, चौरैः, जलदुःखैः च सर्वैः आपद्भिः रक्षितः भवति। यः सर्वदोषरहितं विंशतियवभारं वज्रं धारयेत्, तस्य तु त्र्यंश, अर्ध, चतुर्थांशेन, त्रयोदश, त्रिंशद्भागैः, अर्धभागैः चापि दोषः भवति। वज्रस्य मूल्यम् द्वादशयवमितं निश्चितम्, तथापि वज्रधारणपद्धतिः केवलं यवमात्रेण न निश्चितम्। यद्वज्रं सर्वगुणसम्पन्नं, तत् जलादपि श्रेयस्करं भवति। स्वल्पदोषेऽपि, दृश्येऽदृश्ये वा, तद्वज्रं दोषयुक्तं इति विज्ञेयम्। दोषः स्पष्टः, बहुः, लघुः, महांश्च स्यात्, सः सुलभं दृश्यते। यदि भूषणस्थापनकाले दोषः प्रकाशते, तदा अपि सः दोषः इति मन्यते। आदौ सर्वगुणयुक्तं वज्रं भूषणस्थापनानन्तरं दोषयुक्तं भवेत्। या स्त्री उत्तमपुत्रप्राप्तिं इच्छति, सा वज्रं, यद्यपि उत्तमगुणसम्पन्नं, न धारयेत्। लौहेन, माणिक्येन, गोमेदकेन च, वज्रस्य कृत्रिमरूपाणि कुशलजनैः निर्मीयन्ते। तेषां परीक्षणं स्फटिकेन, वज्रकृतिना, अभ्रकपट्टेन च कर्तव्यम्। वज्रं सर्वेषां तेषां खरं करोति, किन्तु तैः न खर्यते। कृत्रिमवज्रस्य तु विपरीतं तज्ज्ञैः कथ्यते। वज्रं केवलं वज्रेणैव खर्यते, अन्येन न कदापि। आभरणस्थेषु तु तेषां तेजः नोपरि गच्छति, पार्श्वे खर्यते तदा पार्श्वे एव प्रहृतम्। यदि तस्याग्रं भग्नं वा, कल्मषं वा, रेखा वा, वर्णभ्रंशः वा स्यात्, तथापि यः राजा वज्रं विद्युत्प्रभं धारयति, सः प्रियः भवति। एवं वज्ररत्नादीनां परीक्षणवर्णनं नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः श्रीगुरुडमहापुराणस्य आचारकाण्डे समाप्यते। अथ मोत्करः उत्पद्यन्ते गजेभ्यः, मेघेभ्यः, वराहेभ्यः, शङ्खेभ्यः, मत्स्येभ्यः, सर्पेभ्यः, शुक्तिकायां, वेतसे च। एतेषु एकस्मिन्नेव स्थाने रत्नस्य मूलमवस्थितं सदा। ये त्वचि, लवणे, सर्पे, तिमिङ्गिले, शङ्खे, वराहे च जायन्ते, तानि मोत्कराणि ज्ञेयानि। अष्टविधा मोत्कराः अत्र निर्दिष्टाः, यान् रत्नपरीक्षायाम् कुशलाः जानन्ति। शङ्खोत्पन्नं मोत्करं तद्वर्णं, बृहदाकारं, रम्यं वर्तुलं भवति। ये 'कम्बवः' इति कथ्यन्ते, ते श्रेष्ठशङ्खवंशजा, धनुष्कोट्या मुखे स्पृष्टाः। तेषु मोत्करः वर्तुलः, शुक्लवर्णः, निर्प्रभः जायते। जलचराणां मुखेषु अपि मोत्कराः जायन्ते, ते मत्स्याः समुद्रमध्ये वसन्ति। एवं वज्रस्य रत्नानां च परीक्षणं, गुणदोषविचारः, मोत्कराणां च उत्पत्तिः, प्रकारः, गुणः च आचार्यैः श्रीगुरुडपुराणे निर्दिष्टः।