गरुडपुराणम्

सावधानम् शृणु, भगवन्! एतस्मिन्नधिकारे श्रीगुरुडमहापुराणस्य लक्षणशास्त्रवर्णिते स्त्रीपुरुषयोर्लक्षणानि यथाक्रमं प्रवदामि। यस्या स्त्रियाः पार्श्वयोः रोमाः संच्छन्नाः स्युः, स्तनौ च रोमशालिनी, सा विशेषलक्षणयुक्ता इति कथ्यते। यस्याः हस्तरेखाः प्राकारद्वाररूपिण्यः सन्ति, सा सौभाग्यवती मता। यस्याः केशरेखा उन्नता, पीता, अच्युतस्रोतसी चिरन्तनी च, सा स्त्री विशेषगुणा। यस्याः अनामिका अङ्गुष्ठश्च पृथिवीं न स्पृशतः, सा विशिष्टा। यस्याः केवलं गच्छन्त्याः पृथिवी कम्पते, सा महाशक्तिसम्पन्ना। नेत्रयोः स्निग्धता सौभाग्यं जनयति, दन्तस्निग्धता तु भोज्यसुखं। स्त्रीणां पादाः शुभाः यत्र नखाः रक्तप्रभासमृद्धाः, पादौ उच्चौ स्निग्धौ च। येषां पादाः न स्वेदयन्ति, तेषां पादतलानि मृदूनि, सुकुमाराणि, स्निग्धानि च। स्त्रीणां योनिः उत्तमा, विस्तीर्णा, अश्वत्थपत्रसदृशी, उदरं स्तनौ च निरोमौ, त्रिवलयाः अपि निरोमाः। एवं स्त्रीलक्षणवर्णनं सम्पूर्णम्। इदानीं समुद्रवाक्येन पुरुषस्त्रीलक्षणानि शुभानि प्रवक्ष्यामि। पुरुषयोः स्त्रीणां च येषां पादाः न स्वेदयन्ति, पादतलानि मृदूनि, पद्मगर्भसदृशानि च, तेषां शुभलक्षणम्। गुल्फौ कच्छपवत् उन्नते, पादपृष्ठे सुपर्णाः, राज्ञः स्मरणीयं लक्षणम्। पादाः शुष्काः, नखाः पाण्डुः, अङ्गुल्यः विरलाः, न सन्निकर्षे। जङ्घाः विषमाः, अस्थीनि वेणुवत्, पिण्डिकाः शङ्खखड्गसदृशाः। ऊरूः मृदुरोमाः, समाः, गजोरूपशोभायुक्ताः। येषां ऊरूः शृगालवत् निरोमाः, केवलं मूलदेशे एकद्विरोमा, ते दुर्भाग्यशाली। यस्य जानुना मांसहीनम्, तस्य अल्पभाग्यं, स्त्रीसुखं च न्यूनम्। येषां ऊरूः स्थूलाः, तेषां दीर्घायुः, यस्य लिङ्गं लघु, स धनाढ्यः। लघुलिङ्गी पुत्रहीनः, लघुलिङ्गे स्पृष्टनाडी सदा सुखी। यस्य लिङ्गं वृषणमध्ये, दीर्घं वा वक्रं, स धनहीनः। एकवृषणः दुर्बलः, विकृतलिङ्गी स्त्रीसुखं न्यूनम्। येषां वृषणौ उन्नते, कठिनौ, स नृपतिः दीर्घायुष्मान्। ये पुरुषाः मूत्रे शब्दं कुर्वन्ति वा शान्तं, ते दरिद्राः। मूत्रधारा दक्षिणं प्रवहति वा वक्रा, ते राजानः। स्त्रीणां मूत्रधारा एकधारा, स्निग्धा, उन्नता, ताः सौभाग्यवत्यः। मूत्रं शुष्कं, स्फुटितं, तृष्णार्तं, ताः दुर्भाग्यशालिन्यः। यदा शुक्रं मत्स्यगन्धि, तदा पुत्रजन्म, तन्निर्युक्ते कन्याजन्म। क्षारगन्धि शुक्रे पुत्रो दरिद्रः, दीर्घायुषि स्त्री शीघ्रगामिनी। यस्य नितम्बौ मांसलौ, स सुखी; सिंहनितम्बी राजा। सर्पनाभिः दरिद्रः, समनाभिः वा घटनाभिः अपि दरिद्रः। समकटिः भोगसमृद्धः, नातिकटिः दरिद्रः। मत्स्यनाभिः धनाढ्यः, उन्नतनाभिः सुखी। नाभिः मध्योदरे स्थितः शूलवेदनां जनयति। ये पार्श्वयोः विस्तीर्णमासीनाः, दीर्घायुषः, धनाधिपतयः। एकं होमं कृत्वा शतवर्षायुः, द्वयं कृत्वा समृद्धिः। ये राजानः निषिद्धमार्गगामिनः, वक्राचारिणः, मांसलपार्श्वयुक्ताः, ते दोषयुक्ताः। येषां पार्श्वौ अव्यस्तौ, ते पराधीनाः, धनसुखविहीनाः। एवं सम्यग् स्त्रीपुरुषयोर्लक्षणानि श्रीगुरुडमहापुराणे सम्यक् वर्णितानि।