गरुडपुराणम्

तत्र पिशङ्गवाजिभिः संयुक्तः, वातवेगसमन्वितैः, अष्टभिः अश्वैः युक्तः स भगवान् दृश्यते। शुक्रस्य महारथः सेवकसमूहैः पताकाभिश्च सहितः शोभते। भौमस्यापि महारथः सुवर्णमयः, अष्टभिः अश्वैः सम्युक्तः, शोभायमानः दृश्यते; तस्य अश्वाः पद्मरागमणिसदृशरक्तवर्णाः, वह्निजाताः सन्ति। बृहस्पतिः प्रत्येकं राशौ संवत्सरमेकं स्थित्वा तिष्ठति। शनैश्चरः शनैः शनैः आरोहणं कृत्वा गच्छति, मन्दगत्यैव सञ्चरति। हे शिव, ये जनाः एकवारं यजनं कृतवन्तः, ते सदा सर्वेषां भूताधिपतीनां बन्धनात् विमुक्ताः भवन्ति। ते जनाः तृणधूमवर्णप्रभया दीप्ताः, लाक्षारससदृशरक्तवर्णाश्च दृश्यन्ते। एवं श्रीगुरुडमहापुराणस्य प्रथमे भागे आचारखण्डे ‘भुवनकोशवर्णन’नाम्नि अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अथ ज्योतिश्शास्त्रवर्णनं प्रवर्तते। पृथिव्याः गोलपरिमाणं निरूप्य, श्रीकेशवः भाषते स्म। कृतिकानक्षत्रं अग्निना अधिष्ठितं कथ्यते, रोहिण्याः ब्रह्मा अधिपः। पुनर्वसोरधिपः अदिति, तिष्यस्य गुरुदेवता। पूर्वफल्गुनीनक्षत्रं भगस्य, उत्तरफल्गुनी आर्यम्णः। स्वातिनक्षत्रं वायोः अधिष्ठितम्। अनुराधा मित्रस्य, ज्येष्ठा शक्रस्य। पूर्वोत्तराषाढे विश्वेदेवाः, धनिष्ठा वासवस्य नक्षत्रं विज्ञायते। पूर्वभाद्रपदा अजैकपादः, उत्तरभाद्रपदा अहिर्बुध्न्यस्य। भरणी यमस्य नक्षत्रं इति नक्षत्रदेवताः निर्दिष्टाः। दशम्यां तिथौ उत्तरार्धे माहेश्वरी उत्तरदिग्वर्ती। षष्ठ्यां चतुर्दश्यां च इन्द्राणी पश्चिमदिक्प्रतिष्ठिता। अष्टम्यां च अमावास्यायां च महालक्ष्मी सन्निहिता। द्वादश्यां चतुर्थ्यां कौमारी नैऋत्यां स्थित्वा तिष्ठति। अश्विनी, मैत्र, रेवती, मृग, मूल, पुनर्वसु—एतानि नक्षत्राणि, हस्तादीनि पञ्च, उत्तरदिग्वर्ती त्रयश्च। नक्षत्रमण्डलेषु वस्त्रवेष्टनाय योग्यतमानि तानि स्मृतानि। पूर्वदिग्वर्ती त्रयाणि, अधःमुखानि च निर्दिष्टानि। देवतालयनिर्माणे, निधिखनने च, अधःमुखेषु एव कार्येषु प्रवृत्तिः कार्याऽन्येषु च। अनुराधा, मृगशिरा, ज्येष्ठा—एतानि पार्श्वमुखानि कथ्यन्ते। बीजप्ररोपणं, आगमनगमनकृत्यं च तत्र कार्यम्। यानि कार्याणि पार्श्वेषु कर्तव्यानि, तानि तत्रैव कर्तव्यानि। वरुणः, श्रवणं, अन्यानि नव च—एतानि ऊर्ध्वमुखानि ज्ञातानि। ऊर्ध्वमुखेषु सर्वाणि ऊर्ध्वगतानि कार्याणि कर्तव्यानि। अमावास्या, पौर्णमासी, द्वादशी, चतुर्दशी—एतेषु तिथिषु, तृतीयी भूमिसुतस्य, चतुर्थी शनैश्चरस्य। सप्तमी सोमपुत्रस्य, अष्टमी भौमसूर्ययोः। एकादशी बृहस्पतिशुक्रयोः, द्वादशी पुनः बुधस्य। पौर्णमासी, अमावास्या च बृहस्पतेः श्रेष्ठे। दशम्यां भौमं वर्जयेत्, नवम्यां बुधं न सेवेत। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे प्रथमभागे आचारखण्डे ज्योतिश्शास्त्रवर्णनं श्रीकेशवेन प्रतिपादितं।