गरुडपुराणम्

शृणु, भगवन्। तत्र महती दाहयुक्ता ज्वलिता घटिका दृश्यते, या लवणेन पूर्णा मनांसि मोहयन्ती तिष्ठति। तस्यां घटिकायां पापिनः पच्यन्ते, ये विषं शस्त्रं वह्निं च ददति। तत्र श्यामं तिक्तपत्रवनं विकटं विविधान्नैः संकीर्णं दृश्यते। तत्र लोहमुषलानि, कृष्णसूत्रं, अवीच्यन्धकारश्च सन्ति। एष नरकः जलाग्निवाय्वाकाशभूतादिभिः परिवृतः स्थितः। तत्राण्डं दशगुणं व्याप्नोति, तत्रैव श्रीनारायणः प्रतिष्ठितः। एवं गारुडमहापुराणे पूर्वखण्डस्याचारखण्डे सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः "भुवनकोशपातालनरकादिवर्णनं" नाम समाप्तः। अथाहं सूर्यादीनां प्रमाणस्थानानि वक्ष्यामि, शृणुष्व। भगवतः दण्डः द्विगुणः स्यात्, वृषध्वज। तस्य अक्षः योजनैः परिमितः, तत्रैव चक्रं संस्थितम्। तत्रैव संवत्सरमयं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्। रथस्य पञ्चार्धं चक्रं स्यात्, वृषध्वज। तत्राक्षः रथनिष्ठायां युगार्धेन हीनः स्यात्। तत्र गायत्री बृहती उष्णिक् जगती त्रिष्टुभः च संस्थिताः। धाता, क्रतु, स्थला, पुलस्त्यः, वासुकिः च तत्र। अर्यमन्, पुलहः, रथबलं, पुण्जिकस्थला च। मित्र, अत्रिः, तक्षकः, रक्षः, पौरुषेयः, मेनका च। वरुणः, वसिष्ठः, रम्भा, सहजंया, कुहू, बुधः च। इन्द्रः, विश्ववसु, स्तोत्र, एलपत्र, अङ्गिराः। विवस्वान्, उग्रसेनः, भृगुः, अपूरणः। पूषा, सुरुचिः, धाता, गौतमः, धनञ्जयः। विश्ववसु, भरद्वाजः, पर्जन्यः, ऐरावतः। अंशुः, कश्यपः, तक्षकः, महापद्मः, उर्वशी। क्रतु, भर्ग, ऊर्णायुः, स्फुर्ज, कर्कोटकः—एते सप्त पौषमासे सूर्य मण्डले वसन्ति। त्वष्टा, जमदग्निः, कंबलः, तिलोत्तमा—एते सप्त माग्हमासे सूर्य मण्डले निवसन्ति। विष्णुः, अश्वतरः, रम्भा, सूर्यवर्चाः, सत्यजित्—एते सवितुः मण्डले, विष्णुतेजसा युक्ताः। रात्रौ अप्सरसो नृत्यन्त्यः, सूर्यं परितः सञ्चरन्ति। एवं बालखिल्याः तमुपास्य, समीपे तिष्ठन्ति। दश सूर्यस्य वामदक्षिणे युक्ताः, एवं स गच्छति। पिशङ्गवर्णाः अश्वाः, वातवेगाः, अष्टौ तस्य युक्ताः। शुक्रस्य महारथः परिचारकैः पताकाभिश्च सहितः। भौमस्य महाचक्रं सुवर्णमयं, अष्टाभिः अश्वैः युक्तं, पद्मरागसदृशैः, वह्निजातैः अश्वैः संयुक्तम्। बृहस्पतिः प्रत्येकं राशौ संवत्सरं तिष्ठति। शनैश्चरः शनैः शनैः आरोहति सञ्चरति च। हे शिव! ये एकवारं दानं कृत्वा, ते सर्वेषां प्रजापतिनां वशात् मुक्ताः भवन्ति। ते काष्ठधूमवर्णाः, लाक्षारक्तवर्णाश्च दृश्यन्ते। एवं अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः "भुवनकोशवर्णनं" नाम्नि, आचारखण्डे, श्रीगारुडमहापुराणे समाप्तः। अथ भूगोलस्य प्रमाणं निरूप्य, केशवः ज्योतिषशास्त्रं प्रवक्तुम् आरब्धवान्।