गरुडपुराणम्

सुकुमार्याः, कुमार्याः, नलिन्याः, धेनुकायाश्च नामानि प्रसिद्धानि। शबलायाः पुष्करेशाच्च महावीरः धातकी च उत्पन्नौ। तत्र पुष्करद्वीपः पञ्चाशत्सहस्रयोजनानां उन्नतिं गच्छति। स पुष्करः मधुरोदधिना परिवृतः स्थितः। तस्य सुवर्णभूमिः द्विगुणविस्तीर्णा, तत्र जन्त्वादयः सर्वथा न विद्यन्ते। पर्वतः तमसा आवृतः, सा च तिमिरमण्डली ब्रह्माण्डकवलेन संवलिता अस्ति। एवं श्रीगुरुडमहापुराणस्य आचारकाण्डे प्रथमभागे षट्षष्टितमोध्यायः ‘भुवनवर्णनाख्यः’ समाप्यते। पृथिव्याः उन्नतिः अपि सप्ततिसहस्रयोजनानि इति श्रूयते। अतल, वितल, नितल, गभस्तिमत् इत्येतानि तत्र अधोलोकानि निर्दिष्टानि। श्याम, श्वेत, रक्त, पीत, लोहित, पर्वत, सुवर्ण—एवं विविधवर्णानि तत्र दृश्यन्ते। तस्मिन्पुष्करद्वीपे भीषणानि नरकस्थानानि स्थितानि, तानि शृणु। तत्र महती ज्वलनशीलोष्णकुम्भी लवणपूर्णा चेतनाविघातिनी दृश्यते। कृष्णवनं तत्र अस्ति, तत्र शस्त्रपत्राणां वृक्षाः, विविधभक्ष्यैः भीषणा। तत्र लौहपिण्डाः, कृष्णसूत्रं, अवीचिनरकस्य घोरतमस्तमश्च दृश्यते। ये पापिनः विषं, शस्त्रं, अग्निं च ददति, ते तत्र पच्यन्ते। सर्वतः जलैः, अग्निना, वायुनाऽपि, व्योम्ना, भूतैश्च परिवेष्टितमेतत् नरकस्थानम्। दशगुणेन ब्रह्माण्डमिदं व्याप्यते, तत्र नारायणः स्थितः। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे पूर्वखण्डस्य आचारकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ‘भुवनकोशपातालनरकादिवर्णनाख्यः’ समाप्तः। अथ सूर्यादीनां प्रमाणस्थानानि च प्रवक्ष्यामि, शृणुष्व। भगवतः दण्डः अपि द्विगुणदीर्घः, वृषध्वज। तस्य अक्षः योजनैः परिमितः, तत्रैव चक्रं संस्थितम्। कालचक्रं वर्षमयं तत्र प्रतिष्ठितम्। रथस्य पञ्चार्धानि अन्यानि, वृषध्वज। तत्र अक्षः अर्धयुगेन हीनः, स्थिरसंयुक्ते रथे। गायत्र्यादयः छन्दांसि—बृहती, उष्णिक्, जगती, त्रिष्टुभ् च—तत्र संस्थितानि। धाता, क्रतुः, स्थला, पुलस्त्यः, वासुकिः च। अर्यमन्, पुलहः, रथस्य बलं, पुण्जिकस्थला च। मित्रः, अत्रिः, तक्षकः, रक्षः, पौषेयः, मेनका च। वरुणः, वसिष्ठः, रम्भा, सहजन्या, कुहू, बुधः च। इन्द्रः, विश्ववसु, स्तोत्रः, एलपत्रः, अङ्गिराः च। विवस्वान्, उग्रसेनः, भृगुः, अपूरणः च। पुषान्, सुरुचिः, धाता, गौतमः, धनञ्जयः च। विश्ववसु, भरद्वाजः, पर्जन्यः, ऐरावतः च। अंशुः, कश्यपः, तर्क्ष्यः, महापद्मः, उर्वशी च। एते सप्तजनाः पौषमासे सूर्य मण्डले वसन्ति—क्रतुः, भर्गः, उर्णायुः, स्फुर्जः, कर्कोटकः च। तवष्टा, जमदग्निः, कंबलः, तिलोत्तमा इति सप्तजनाः माघमासे सूर्य मण्डले वसन्ति। विष्णुः, अश्वतरः, रम्भा, सूर्यवर्चाः, सत्यजित् च। एते सर्वे सवितुः मण्डले, विष्णुबलसमन्विताः, तिष्ठन्ति। अप्सरसो रात्रौ सूर्यं अनुगच्छन्त्यः नृत्यन्ति सञ्चरन्ति च। बलखिल्याः अपि तं समन्ततः परितः सन्निहिताः। दशदश युक्ताः तस्य दक्षिणवामभागे, एवं सूर्यः सञ्चरति। इति श्रीगुरुडमहापुराणे पूर्वखण्डस्य आचारकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ‘सूर्यादिग्रहनक्षत्रवर्णनाख्यः’ समाप्तः।