गरुडपुराणम्

मन्दव्याः तुषाराः मूलिकाः अश्वमुखाः खाशाः, लम्बाः स्तननागाः मद्रकाः गान्धाराः बाह्लिकाः, त्रिगर्ताः नीलाः कोलाः ब्रह्मपुत्राः सतंकनाः च—एते विविधा जनाः भुवनकोशे वर्णिताः। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे पूर्वखण्डे आचारखण्डे पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः 'भुवनकोशवर्णनं' नाम्ना समाप्तः। ततः प्लक्षद्वीपस्य अधिपः मेधातिथिः सप्त पुत्रान् उत्पादयामास। तेषां नामानि—सुखोदयः, नन्दः, शिवः, क्षेमकः, गोमेदः, चन्द्रः, नारदः, दुण्डुभिः। अनु तप्ता, शिखी, विपाषा च क्रमशः स्वर्गं गताः। शाल्मलद्वीपस्य अधिपः वपुष्मान् क्षेत्रनाम्नः पुत्रान् अभूत्। तत्र वैद्युतः, मानसः, सप्रभासः सप्तमः च। क्रौञ्चः ककुद्मान्—एते पर्वताः, एते नद्योऽपि। विदृति सप्तमः स्मृतः, पापक्षयदायकः। उद्भिदः, वेणुमान्, द्वैरथः, लम्बनः, धृति, विद्रुमः, हेमशैलः, द्युतिमान्, पुष्पवान्—एते पर्वताः। धूतपापा, शिवा, पवित्रा, सनमती—एते नद्यः। क्रौञ्चद्वीपे महात्मनः द्युतिमतः सप्त पुत्राः सन्ति। तेषां नामानि—मुनिः, दुण्डुभिः, दिवावृत्, पुण्डरीकवान्, ख्यातिः, पुण्डरीका—एते सप्त नद्यः। जलदः, कुमारः, सुकुमारः, ओरुणी, बकः, सुकुमारी, कुमारी, नलिनी, धेनुका—एते अपि नद्यः। शबलायाः पुष्करेशाच्च महावीरः, धातकी च उत्पन्नौ। पर्वतः पञ्चाशत्सहस्रयोजनं ऊर्ध्वम् उत्तिष्ठति। पुष्करद्वीपः मधुरोदनदेन परिवृतः। सुवर्णभूमिः द्विगुणा विस्तीर्णा, जीवशून्या; पर्वतः अन्धकाराच्छादितः, अन्धकारः ब्रह्माण्डकवचेन आवृतः। एवं षट्चत्वारिंशदधिकषड्विंशतितमोऽध्यायः 'भुवनवर्णनं' नाम्ना समाप्तः। भूमेः ऊर्ध्वता अपि सप्ततिसहस्रयोजनानि उक्तानि। अतलः, वितलः, नितलः, गभस्तिमत्—एते अधोभूमिषु। कृष्णः, श्वेतः, रक्तः, पीतः, कण्टकः, पर्वतः, सुवर्णः—एते विविधा भूमिस्वरूपाणि। भीषणे पुष्करद्वीपे नरकाः सन्ति—तत्र महत् दग्धपात्रं लवणपूर्णं मनोमोहकं दृश्यते। शस्त्रपत्रवनं भीषणं, विविधान्नैः युक्तम्। लोहशङ्कुः, कृष्णसूत्रम्, अवीचिनरकस्य तमः च। तत्र पापिनः यत्र विषं, शस्त्रं, अग्निं ददति, पक्व्यन्ते। जलम्, अग्निः, वायुः, आकाशः, जीवाः च तस्मात् परिवृताः। अण्डः दशगुणं व्याप्यते, तत्र नारायणः स्थितः। एवं सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः 'भुवनकोशपातालनरकादिवर्णनं' नाम्ना समाप्तः। अधुना सूर्यादीनां मापनीस्थानानि कथयामि। शृणु। अधिपस्य दण्डः द्विगुणः, ओ वृषध्वज। तस्य अक्षः योजनमितः, चक्रं तत्र स्थाप्यते। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे पूर्वखण्डे आचारखण्डे षट्चत्वारिंशदधिकषड्विंशतितमः, सप्तपञ्चाशत्तमः, अष्टपञ्चाशत्तमः च अध्यायाः 'भुवनकोशवर्णनं', 'भुवनवर्णनं', 'भुवनकोशपातालनरकादिवर्णनं' इति समाप्ताः।