गरुडपुराणम्

शृणु, वृषध्वज! द्वीपात् द्वीपं यावत्, प्रत्येकः द्विगुणः स्यात्, तथा सागरः अपि द्विगुण एव दृश्यते। तस्य पर्वतस्योच्चतमा चतुःसप्ततिसहस्रयोजनानि, अधस्तात् षोडशसहस्रयोजनमात्रं, कमलनालाकारविन्यस्तं दृश्यते। तत्र नीलः, श्वेतः, शृङ्गीति चोत्तरदिशि पर्वतश्रेण्यः सन्ति। हे शङ्कर! तत्र युगविभागो नास्त्येव, कालभेदो न दृश्यते। नाभिवर्षः, किंपुरुषवर्षः, हरिवर्षश्च, एते इलया परिवेष्टिताः सन्ति। एषां नामानि च विभागं च राजा केतुमालः न्यधत्त। तस्य पुत्रः शालग्रामनिवासी धर्मनिष्ठः भरत इति ख्यातः। तस्मात् परमेष्ठीन्द्रद्युम्नः प्रसीदत्। तस्मात् प्रस्तरः पुत्रः, प्रस्तरस्य विभुः। गयस्य पुत्रो नरो जातः, तस्य पुत्रः विराड्गतः। त्वष्टुः पुत्रः त्वष्टा, राजसः पुत्रो विराज इति। एवं प्रियव्रतवंशवर्णनं, यद्भुवनकोशकथायां प्रयोजनं प्राप्नोति, आचारखण्डे पूर्वभागे गरुडमहापुराणे चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। मध्यभागे इलावृतवर्षं प्रतिष्ठितम्। पूर्वदिशि भद्राश्वः अद्भुतः, दक्षिणे मेरुं प्रति किंपुरुषवर्षः, पश्चिमे केतुमालवर्षः, उत्तरपश्चिमे राम्यकवर्षः। हे रुद्र! सर्वत्र सहजं सिद्धिः, केवलं भारतवर्षे न। तत्र नागद्वीपः, कटाहः, सिंहलः, वरुणः च सन्ति। पूर्वदिशि किराताः, पश्चिमे यवनाः वसन्ति। अन्तर्भागे ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च निवसन्ति। अत्र सप्त मुख्यपर्वताः—विन्ध्यः, परियात्रः, इत्यादयः। नद्यः च तत्र प्रवहन्ति—तप्ती, पयोष्णी, सरयू, कावेरी, गोमती, केतुमाला, ताम्रपर्णी, चन्द्रभागा, सरस्वती, विदर्भा, शतद्रुः, अन्याश्च पुण्यनद्यः पापापहाः। एवंच पाञ्चालाः, कुरवः, मत्स्याः, यौधेयाः, पतच्चराः, पद्माः, सूताः, मगधाः, चेदयः, कलिङ्गाः, वङ्गाः, पुन्ड्राः, अङ्गाः, वैदर्भाः, मूलकाः, पुलिन्दाः, अश्मकाः, जीमूताः, नयदेशवासिनः, राष्ट्रवासिनः, अम्बष्ठाः, द्रविडाः, लाटाः, कम्बोजाः, स्त्रीमुखाः, शाकाः, स्त्रीराज्यजनाः, सैन्धवाः, म्लेच्छाः, नास्तिकाः, यवनाः, माण्डव्याः, तुषाराः, मूलिकाः, अश्वमुखाः, खशाः, लाम्बाः, स्तननगाः, माध्रकाः, गान्धाराः, बाह्लिकाः, त्रिगर्ताः, नीलाः, कोलाः, ब्रह्मपुत्राः, सतङ्कनाः, इति सर्वे तत्र वसन्ति। एवं श्रीगरुडमहापुराणे पूर्वखण्डे आचारकाण्डे 'भुवनकोशवर्णन'नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। पुनः शृणु, प्लक्षद्वीपपतिः मेधातिथेः सप्त पुत्राः आसन्—सुखोदयः, नन्दः, शिवः, क्षेमकः, गोमेधः, चन्द्रः, नारदः, दुन्दुभिः; अनु तप्तः, शिखिः, विपाशा च, क्रमशः स्वर्गं गताः। शाल्मलद्वीपस्य स्वामी वपुष्मान्, तस्य अपि पुत्राः देशनाम्नः अभवन्—वैद्युतः, मानसः, सप्रभासः, सप्तमः अपि तत्रैव। एवं सागरद्वीपपर्वतानां विस्तारः, वर्षविभागः, नदीनां पुण्यकथाः, जनपदवर्णनं, तथा वंशपरम्परा गरुडमहापुराणे श्रद्धया प्रतिपादिता।