गरुडपुराणम्

सृष्ट्यादौ स्वयम्भुवादिभिः हरिः कर्ता पूजनीयः। तत्र ब्राह्मणस्य पूजनं, यजनं, दानं, प्रतिग्रहम् इति धर्माः निर्दिष्टाः। क्षत्रियवैश्ययोः दानं, अध्ययनं, यजनं च कर्तव्यम्। शूद्रस्य तु द्विजातीनां सेवा धर्मसाधनम्। सर्वेषां च आश्रमिणां भिक्षाटनं, सेवकर्म, गुरुकुलवासः, स्वाध्यायः च विहितम्। आश्रमाणां धर्मः द्विविधश्चतुर्विधश्च उक्तः। वेदं सम्यगधीत्य गृहस्थाश्रमं प्रविशेत्। गृहस्थस्य होमकर्म, अतिथिसेवना, यजनं, दानं, देवपूजनं च कर्तव्यानि। गृहस्थोऽपि द्विविधः—विरक्तः प्रवृत्तश्च। स यः त्रिणि ऋणानि शुद्ध्वा भार्यां वित्तं च परित्यजेत्, स वानप्रस्थाश्रमं प्राप्नोति। वनवासे मूलफलभोजनं, स्वाध्यायः, तपश्च तस्य धर्मः। यः तत्र तपसा कृशः सन्, देवपूजायां हविर्दानं चाचरति, स ध्याननिष्ठो भवति। सदा योगाभ्यासरतः, इन्द्रियनिग्रहे सिद्धः, आत्मनि एव रममाणः, नित्यानन्दः महर्षिः भवति। तत्र भिक्षाटनं, अध्ययनं, मौनं, तपः, विशेषतः ध्यानं च प्रव्राजकस्य लक्षणम्। केचित् ज्ञानत्यागिनः, अन्ये वेदत्यागिनः स्मृताः। योगिनः अपि त्रिविधाः—भौतिकः, क्षात्रः, इत्यादयः। पूर्वे मुक्तये प्रथमं ध्यानं, अधुना तु ध्यानं दुष्करम्। धर्मात् मोक्षः जायते, अर्थात् कामः उत्पद्यते। ज्ञानं प्रथमं निवर्त्यते, पश्चात् वह्निदेवता तेन प्रेर्यते। सरलता, अमत्सरता, तीर्थसेवनं च धर्मः। देवपूजा, विशेषतः ब्राह्मणपूजनं च कर्तव्यम्। एवं आश्रमिणां धर्माः उक्ताः; अधुना वर्णचतुष्टयं प्रवक्ष्यामि। युद्धे अप्रधावन्तः क्षत्रियाः इन्द्रस्थानं प्राप्नुवन्ति। शूद्रजन्मनः सेवायुक्ताः गन्धर्वलोकं यान्ति। तेषां च स्मृतं स्थानं वानप्रस्थवत्। संयतचित्तानां तपस्विनां, ऊर्ध्वरेतसां यतिनां च, योगिनां तु अमृतं स्थानं परं व्योमाख्यं स्यात्। अष्टाङ्गयोगज्ञानात् मोक्षः स्यात्; तत् संक्षेपेण शृणु। सत्यं, प्राणिनां हितवचनं, अस्तेयम्, परमदमनं च। पञ्च यमाः—सत्यादयः—बाह्याः, आभ्यन्तराश्च द्विधा। स्वाध्यायः, मन्त्रजपः, हरिभक्तिः यज्ञरूपेण च कर्तव्या। मन्त्रध्यानं गर्भः; तद्विपरीतमगर्भं कथ्यते। कुम्भकः स्थैर्यात् जायते; रेचकात् त्रिविधः निःश्वासः। षट् त्रिंशदङ्गुलपरिमितः उत्तमः प्रत्याहारः, स एव निग्रहः। “अहं ब्रह्मास्मि” इति स्थितिः समाधिः, सा एव ब्रह्मणि स्थितिः। ब्रह्म ज्ञानस्वरूपं, आनन्दरूपं; तत् एव तत्त्वम्—त्वं एव तत्। तत्र अहंकारः, मनः, बुद्धिः, महत्तत्त्वं, भेदः च नास्ति। नित्यशुद्धं, प्रमुक्तं, सत्यम्, आनन्दरूपं, अद्वैतं च ब्रह्म; एवं ध्यायन् ब्राह्मणः संसारबन्धनात् विमुच्यते।