गरुडपुराणम्

स्निग्धया, श्रद्धया च कथा आरभ्यते। यः देवतायाः प्रतिष्ठां कर्तुमिच्छति, स गर्भे प्रतिष्ठां न कुर्यात्, गर्भं च न परित्यजेत्। उत्तरदिशतः तिलचूर्णस्य लघु भागं आनीयात्। आचार्यः तदा देवतायै सवितृमन्त्रस्य षड्विधं स्थापयेत्। षड्विधं स्थाप्य, सिद्ध्यर्थं स्थैर्याय च मन्त्रैः अभिषेकं कुर्यात्। दीपैः, धूपैः, सुरभिद्रव्यैः, नैवेद्यैः च देवपूजा विधीयेत्। पात्रं, वस्त्रद्वयं, छत्रं, दिव्यं मुद्रिकां च समर्पयेत्। ततः यजमानः समाधिना चतुर्थं हविः दद्यात्। आचार्यः बहिः गत्वा दिशापालानां बलिं समर्पयेत्। यज्ञान्ते कपिलां गवां च चामरं आचार्याय दद्यात्। पंखं, ग्रामवस्त्रं, अन्यानि उपकरणानि, सुवर्णमण्डपं च सम्यक् अलङ्कृत्य यजमानः प्रतिष्ठाकारस्य प्रसादेन मुक्तो भवति। एवं प्रतिष्ठायाः विधिः सम्पन्नः। आदौ सृष्टेः हरिः, स्वयम्भुवादिभिः पूजनीयः। ब्राह्मणस्य धर्मः – पूजा, यजनं, दानं, प्रतिग्रहो च। क्षत्रियवैश्ययोः – दानं, स्वाध्यायः, यजनं च कर्तव्यम्। शूद्रस्य – द्विजसेवा धर्मोपायः। याचना, सेवा, आचार्यस्य अधीनं स्वाध्यायः, आत्मस्वाध्यायः च सर्वेषां आश्रमाणां द्विविधं चतुर्विधं विभाजनम्। यः वेदाध्ययनं सम्यक् कृतवान्, स गार्हस्थ्याश्रमे प्रवेशं कुर्यात्। अग्निपरिपालनं, अतिथिसेवा, यज्ञं, दानं, देवपूजा च गार्हस्थ्यधर्मः। गृहस्थः द्विविधः – निवृत्तः प्रवृत्तः च। त्रिणि ऋणानि शुद्ध्वा, भार्यां, धनं, अन्यानि परित्यज्य, भूमौ मूलफलानि भुञ्जन्, स्वाध्यायं, तपश्चरेत्। यः वनवासे तपश्चरेत्, देवपूजां, हविर्दानं च कुर्यात्। तपसा कर्शितः, ध्याननिष्ठः भवति। योगाभ्यासे निरन्तरं यतमानः, उर्ध्वगमनं इच्छन्, इन्द्रियजयः कृतः। आत्मनि एव रमणं, सन्तोषः, महर्षिः सदा तुष्टः। याचना, अध्ययनं, मौनं, तपः, विशेषतः ध्यानं च। केचित् ज्ञानत्यागिनः, अन्ये वेदत्यागिनः। योगी त्रिविधः – भौतिकः, क्षत्रियः, इत्यादि। पूर्वे मोक्षार्थं प्रथमं ध्यानं; अद्य मोक्षे ध्यानं कठिनम्। धर्मात् मोक्षः, धनात् कामः जायते। ज्ञानं प्रथमं संहर्यते, ततः अग्निदेवेन प्रवर्त्यते। सरलता, अनसूया, तीर्थानुयात्रा च। देवपूजा, विशेषतः ब्राह्मणपूजनं। एते आश्रमधर्माः; चतुर्वर्णं वक्ष्यामि। युद्धे अप्रवृत्तक्षत्रियस्य इन्द्रस्थानम्। शूद्रस्य, सेवायुक्तस्य, गन्धर्वलोकः। तेषां स्मृतिस्थानं तद्वनवासिनां समानम्। संयतचित्तस्य तपस्विनः, उर्ध्वरेतसः त्यागिनः स्थानम्। योगिनां अमृतस्थानं – 'आकाश' इति परं अक्षरम्। अष्टाङ्गज्ञानात् मोक्षः; तत् संक्षेपेण शृणु।