गरुडपुराणम्

पश्चिमदिशि ज्येष्ठसाम्नः भैरुण्डस्य च नियमनं विधेयम्। ततो देवतानां प्रति सहस्रहोमं कृत्वा, ताः शिरसि स्थापयेत्। शिरसि यथास्थानं हविर्दानं कृत्वा, तत्रैव क्रमशः प्रविशेत्। अथवा, द्विजश्रेष्ठाः, स्वशास्त्रविहितानि मन्त्राणि वा, गायत्रीं वापि प्रयुञ्जीत। एवं हव्यकर्म समाप्य, आचार्यः मन्त्रान् स्थापयेत्। ‘अग्ने आगच्छ’ इति उरूषु, ‘देवा नो अवसन्त्विति’ जानुनोः स्थापयेत्। ‘दीर्घमायुः’ इति हृदि, ‘श्रीः स्यात्’ इति कण्ठे स्थापयेत्। ‘शिरो भव’ इति शीर्षे स्थाप्य, तदनन्तरं होमं कुर्यात्। ‘वेद’ ‘शुभदिन’ इति शब्दैः मन्दिराणि प्रदक्षिणं कुर्यात्। दिशां पालकान् रत्नधातु औषधिसहितान् सम्मानयेत्। देवतायाः गर्भे प्रतिष्ठां न कुर्यात्, न च तं गर्भं परित्यजेत्। उत्तरदिशतः तिलचूर्णस्य अल्पमात्रं आनीय, आचार्यः सवितुः षडक्षरमन्त्रं देवतायै स्थापयेत्। षडक्षरं स्थाप्य, सिद्ध्यै स्थैर्याय च मन्त्रैः अभिषिञ्चेत्। ततो दीपैः, धूपैः, गन्धैः, नैवेद्यैश्च पूजां कुर्यात्। पात्रं, वासःयुग्मं, छत्रं, दिव्यं मुद्रिकां च समर्पयेत्। ततः यजमानः एकाग्रचित्तः चतुर्थं होमं समर्पयेत्। आचार्यः बहिः गत्वा, दिशां पालकाय बलिं दद्यात्। यज्ञान्ते कपिलां चामरं च आचार्याय दद्यात्। व्यजनं, ग्रामवासोवस्त्रं, अन्यानि चोपकरणानि, सुसज्जितमण्डपं च दद्यात्। प्रतिष्ठकर्तुः प्रसादेन यजमानः विमुच्यते। हरिः, सृष्ट्यादौ कर्ता, स्वयंभुवादिभिः पूजनीयः। ब्राह्मणस्य पूजना, यजनं, दानं, प्रतिग्रहश्च कर्तव्यः। क्षत्रियवैश्ययोः दानं, स्वाध्यायः, यज्ञश्च धर्मः। शूद्रस्य द्विजसेवा धर्मस्य साधनम्। भिक्षा, सेवा, गुरुशुश्रूषा, स्वाध्यायश्च सर्वेभ्यः। सर्वाश्रमाणां द्विविधं चतुर्विधं च विभागः। वेदाध्ययनं सम्यक् कृत्वा गार्हस्थ्यं प्रविशेत्। अग्निपरिपालनं, अतिथिसेवा, यज्ञः, दानं, देवपूजा च कर्तव्या। गार्हस्थ्यं द्विविधं—निष्कामं सकामं च। त्रिणृणृण् शुद्ध्वा, भार्यां वित्तं च त्यजेत्। भूमौ मूलफलभोजनं, स्वाध्यायः, तपश्चाचरेत्। यः वनस्थो तपश्चरन्, देवपूजां, होमं चाचरति। तपसा कृशीकृतः, ध्याननिष्ठः भवति। सदा योगाभ्यासरतः, उर्ध्वगमनकामः, जितेन्द्रियः। यः आत्मनि एव रमते, नित्यतृप्तः महर्षिः। भिक्षा, अध्ययनं, मौनं, तपः, विशेषतः ध्यानं च कर्तव्यम्। केचित् ज्ञानत्यागिनः, अन्ये वेदत्यागिनः। योगिनः त्रिविधाः—साम्प्रदायिकः, क्षात्रः, अन्यश्च। पूर्वस्मिन्स्थिते ध्यानं मुक्ति हेतु; अद्य तु ध्यानं दुर्निवारम्। धर्मात् मुक्तिर्भवति, अर्थात् कामः जायते। एवं शास्त्रविहितं कर्मकाण्डं, वर्णाश्रमधर्मं च आचार्यः शिष्येभ्यः उपदिशति।