गरुडपुराणम्

ऋषिः श्रद्धया समन्वितः प्रातःकाले स्नानकर्म आरब्धुम् उद्यतः, प्रथमं "इमं मे गङ्गे" इति मन्त्रेण नेत्रयोः शीतलीकरणं विधाय। ततः बिल्व, उदुम्बर, अश्वत्थ, वट, पलाश इत्यादीनि पादपानि संगृह्य, तेषां सहायतया पञ्चगव्येन सह सहदेवीादिभिः स्नानं समाचरति। तत्र पुनः कुमारी, गुडूची, सिंहिनी, व्याघ्री च यथाक्रमं उपयुञ्जीत। "याः फलिनी" इति मन्त्रेण फलेन स्नानकर्म निर्दिष्टं, तानि फलानि कुम्भेषु उत्तरदिक् प्रभृति यथाक्रमं स्थापयित्वा चतसृषु दिक्षु समुद्रान् निवेश्य, "वर्धस्व दधिक्रावण ओषधयः" इति मन्त्रं जपन्, चतुर्भिः समुद्रनामकैर् घटैः पुनः स्नापयेत्। ततः संस्कारार्थं विविधतीर्थजलानि कुम्भेषु स्थापयेत्। "ओषधि" इति मन्त्रेण कुम्भं पवित्रं कुर्यात्। समुद्रजलैः अभिषेकं कृत्वा, पुनरपि अर्घ्यं समर्पयेत्। स्वशास्त्रविहितं वसनं आदाय "युवती त्वम्" इति वदन्, "शम्भवे" इति मन्त्रेण तानि वसांसि शय्यायाम् व्यवस्थापयेत्। परात्पर तत्वे स्थित्वा मन्त्रन्यासं सम्यक् आचरेत्। वस्त्रेण मूर्तिं आवृत्य, सा स्वाभाविकं पूजनीयम्। ततः युग्मवस्त्रैः प्रणवेन सह संवेष्ट्य, वेदिकायाः समीपे स्थित्वा वह्निं स्थापयेत्। तत्र श्रीसूक्तं, पावमान्यं, वासदाम्यं, असवजिनं च स्तोत्राणि पठेत्। रुद्रसूक्तं, पुरुषसूक्तं, शुक्रीयं चाध्यायश्लोकसंयुक्तं जपेत्। वेदव्रतं, वामदेवसूक्तं, ज्येष्ठसाम, रथंतरं च पठेत्। अथर्वशिरः, अथर्ववेदस्य कुम्भसूक्तं च जपनीयम्। आचार्यः विशेषतः आयुधमन्त्रेण वेदिकां प्रोक्षयेत्। जातवेदसं वह्निं पूर्वभागे स्थापयित्वा, सर्वैर्मन्त्रैः तं सोमवत् कृत्वा, वैष्णवयोगपद्धत्या परमतेजः प्रक्षिपेत्। सामान्येन वा स्वकुलविहितेन वा मन्त्रेण—ब्रह्मा, विष्णु, हर, ईशान—सर्वे सामान्येन मन्त्रेण पूजनीयाः। मन्त्राभावोऽपि यः, तं कुशोदकस्पर्शनात् शुद्धिं आप्नोति। वह्निः कुशैः परिवेष्टितः सन्, स्वयमेव तत्र सन्निहितो भवति। केचित् आचार्याः जातकर्मादिकं कृत्वा शीघ्रमेव एतत् विधिं इच्छन्ति। ततोऽनन्तरं आचार्यः परीक्ष्य, घृतं मन्त्रैः संस्क्रियात्। ततः पञ्चपञ्चाहुतयो घृतेन दद्यात्। स्वशास्त्रविहितैः मन्त्रैः प्रणवेन सह होमं सम्पादयेत्। एवं उत्पादितः अग्निः सर्वकर्मसु सिद्धिदः भवति। इन्द्रादिभ्यः तेषां स्वस्वमन्त्रैः शताहुतिं यथाक्रमं दद्यात्। ततो यजमानः स्वयम् अञ्जलिं तस्मिन्घृतपात्रे स्थापयेत्। एकचित्तः सन् सम्पूर्णाहुतिं दद्यात्। भूतानां, देवानां, नागानां च विधानतः—घृतं तयोः सहायकं, तस्य तस्य पात्रे मुख्यं भवति। एवं विधिना विधिपूर्वकं सर्वं कर्म सम्यक् सम्पद्यते।