गरुडपुराणम्

ततः देवतायाḥ कुम्भे पूजनं विधाय, वृद्धिवासेन पात्रेण तथा उत्तमवस्त्रेण समर्चनं कर्तव्यम्। वृद्धिपात्रेण सुसिक्त्वा, तं पुरतः स्थापयेत्। कुम्भं उत्तर-पश्चिमे आह्वय्य, देवसंघं 'साधुगण' इति संबोधयेत्। 'वास्तोष्पते' इति मन्त्रेण गृहे दोषशान्त्यर्थं जपं कुर्यात्। एवं जप्त्वा, विद्वान् उपस्थापनविधिं समाचरेत्। तत्र, स्नानपीठे आचार्यः ऋत्विग्भिः सह गुरुभूतः भवति। ततः ब्रह्मरथे देवतां स्थापयित्वा, द्विजातिभिः प्रतिष्ठा क्रियते। 'भद्रं कर्णे' इति मन्त्रं पठित्वा, स्नानं कृत्वा, सूत्रवस्त्रेण वा वल्कलेन वस्त्रेण आवृत्य, मधुना च घृतं मिश्रयित्वा, कांस्ये ताम्रपात्रे वा स्थापयेत्। 'अग्निर्ज्योति' इति मन्त्रेण नेत्रोन्मीलनं विधायेत्। 'इमं मे गङ्गे' इति मन्त्रेण द्वयोरपि नेत्रयोः शीतलीकरणं कुर्यात्। बिल्व, उदुम्बर, अश्वत्थ, वट, पलाश—एतानि वृक्षाणि स्नानार्थं उपयोज्यन्ते। पञ्चगव्येन, सहदेवीसहितैः अन्यैः च, स्नानं विधायेत्। कुमारी, गुडूची, सिंहि, व्याघ्री—एतानि अपि स्नानार्थं योज्यन्ते। 'या: फलिनी' इति मन्त्रेण फलस्नानविधिः निर्दिष्टः। कुम्भेषु उत्तरतः आरभ्य, क्रमशः स्थापयेत्। चतुर्दिक् समुद्रान् स्थापयित्वा, 'वर्धस्व दधिक्रावण ओषधय:' इति मन्त्रं पठेत्। पुनः, चतुर्भिः समुद्रनाम्ना पात्रैः स्नानं कुर्यात्। अभिषेकाय, कुम्भेषु विविधं तीर्थं स्थापयेत्। 'ओषधि' इति मन्त्रेण कुम्भं पवित्रं कुर्यात्। समुद्रजलाभिषेकानन्तरं, पुनः अर्घ्यं दद्यात्। शास्त्रानुसारं प्राप्तवस्त्रैः, 'युवानसि' इति वदन्, वस्त्रं समर्पयेत्। 'शम्भवे' इति मन्त्रेण शय्यायां वस्त्रं विन्यस्येत्। परमतत्त्वे स्थित्वा, मन्त्रस्थानं विधायेत्। वस्त्रेण आच्छाद्य, स्वाभाविकं पूजनं कुर्यात्। ततः, युग्मवस्त्रयुतं, प्रणवेन सह, आवृत्य, वेदीसमीपे स्थित्वा, अग्निस्थापनं कुर्यात्। श्रीसूक्तं, पावमान्यं, वासदाम्यं, असवाजिनं च पठेत्। रुद्रं, पुरुषसूक्तं, शुक्रीयं च अध्याययुक्तं पठेत्। वेदव्रतं, वामदेवम्, ज्येष्ठसाम्नं, रथन्तरं च पठेत्। अथर्वशीर्षं, अथर्वकुम्भसूक्तं च पठेत्। आचार्यः विशेषतः वेदीं अस्त्रमन्त्रेण सिञ्चेत्। जातवेदसम् आग्नेयम् पुरतः स्थापयेत्। ततः, आचार्यः सर्वैः मन्त्रैः, अमृतवत् कृत्वा, विधिं समाचरेत्। वैष्णवयोगविधिना परमतेजः प्रक्षिप्येत्। सामान्यमन्त्रेण, अथवा स्वपरम्परानुसारं निर्दिष्टमन्त्रेण, पूजनं कुर्यात्। ब्रह्मा, विष्णु, हर, ईशान—एते सामान्यमन्त्रेण पूज्यन्ते। मन्त्राभावेन अपि, कुशजलस्पर्शेन शुद्धिः भवति। यदा अग्निः कुशैः विस्तीर्णैः परिवृतः भवति, तदा सः स्वयमेव उपस्थितः भवति।