गरुडपुराणम्

मेरुः परमं प्रासादस्थानं शतशिखरैः समलङ्कृतः स्थितः। तत्र तेषां शिखराणां रूपाणि च प्रमाणानि च विविधानि, केचन स्पष्टानि केचन चास्पष्टानि दृश्यन्ते। तेषां छादनभेदेन देवायतनानि विविधानि रूपाणि समुत्पद्यन्ते। तत्र देवतानां विशेषपूजार्थं अनेकानि देवालयानि वर्णितानि सन्ति। तानि पुरातनप्रमाणेन देवतानां कृते निर्माणीयानि इति निर्दिष्टम्। तेषु शशिच्छायागृहैः भूषितानि, भेर्यस्तम्भैश्च शोभितानि भवन्ति। प्रवेशद्वारस्य समीपे नाट्यमण्डपः अपि निर्मातव्यः। प्रतिवेशद्वारे पृथगेव मुख्यद्वारपालाः स्थापनीयाः। आवरणयुक्तं मण्डपं रचयेत्, यत्र फलपुष्पजलादिभिः समुपस्कृतं स्यात्; स एव वासुदेवः सर्वेश्वरः, सर्वभोग्यः, यस्य कृते तादृशं गृहं निर्मीयते। अथ सर्वदेवताप्रतिष्ठाविधिं संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि। पुरोहितैः सह मध्यदेशे वसन्तं आचार्यं चयनं कृत्वा, पञ्चभिः वा अधिकैः वा पाद्यर्घ्यदानं विधायेत्। आचार्यः मन्त्रन्यासं कृत्वा तदनन्तरं विधिं आरभेत। द्वादशहस्तमितं षोडशस्तम्भयुक्तं मण्डपं स्थापयेत्। तत्र नदीसंगमात् वा तटात् वा बालुकां समानीय स्थापनीया। पूर्वतः आरभ्य पञ्च होमकुण्डानि स्थापनीयानि। शान्तिकर्मणि अग्निस्थापनं च कृत्वा सर्वे अभिलाषितार्थाः सिद्ध्यन्ति। केचित् ईशानकोणे शुभभूमौ अभिषेकं कर्तुमिच्छन्ति। न्यग्रोध, उदुम्बर, अश्वत्थ, बिल्व, पालाश, खदिर—एतेषां काष्ठानां एकैकं स्तम्भं चतुर्दिशं न्यस्येत्। पश्चिमे गोपतिरिति पात्रं स्थापयेत्, उत्तरदिशि सुरशार्दूलम्। दक्षिणे ‘ईषेत्वेति’ मन्त्रेण द्वितीयं पात्रं स्थापयेत्। उत्तरदिशि ‘शन्नो देवी’ इति मन्त्रेण चतुर्थं पात्रं स्थापयेत्। दक्षिणपश्चिमे कृष्णसदृशं श्यामवर्णं पात्रं स्थाप्यं, उत्तरपश्चिमे च धूसरवर्णम्। उत्तरदिशि रक्तवर्णं पात्रं स्थाप्यं, पताकां श्वेतां स्थापयेत्। दक्षिणे ‘अग्निं सं सुप्तिम्’ ‘यमोनाग’ इति मन्त्रेण पात्रं स्थापयेत्। उत्तरदिशि ‘वात’ इति मन्त्रेण अभिषेच्य, ‘आप्यायस्व’ इति मन्त्रेण तत्र पात्रं स्थापयेत्। ततः द्वे द्वे पात्रे द्वारयोः समीपे स्थापनीये। तानि पुष्पवातायनैः छत्रैश्च विभूषितानि, मुख्यवर्णैः च अभिषिक्तानि भवन्ति। इन्द्ररक्षामन्त्रेण ‘त्रातारमिन्द्र’ तथा ‘अग्निर्मूर्धा’ इति मन्त्रेण अन्यानि पात्राणि स्थापयेत्। ‘किञ्चिदधातु’ ‘आचत्वाभित्वा’ इति मन्त्रेण सप्तमं पात्रं स्थापयेत्। उत्तरपश्चिमे अग्न्यर्थं हविस्सामग्री च स्थापनीया। द्रव्याणि निरीक्षणमात्रेण शुद्धानि भवन्ति—अत्र सन्देहः नास्ति। एषा अस्त्रन्यासविधिः सर्वेषां कामान् पूरयति। वस्त्रेण यानि पात्राणि यज्ञमण्डपे स्थापितानि तानि स्प्राश्येत्। शाक्रदिगतः आरभ्य ईशानक्षेत्रपर्यन्तं विधिं कुर्यात्। गन्धान्, अर्घ्यपात्रं च आदाय, आचार्यः मन्त्रगणं न्यस्येत्। यस्य देवतायाः प्रतिष्ठा क्रियते, तस्य नाम्ना पात्रं स्थापनीयम्। कुम्भः, वर्धनपात्रं, ग्रहाश्च, गृहनाथश्च तत्र स्थापनीयाः। सूत्रेण कण्ठबद्धं, रत्नैः पूरितं, द्वौ वस्त्रयुग्माभ्यां वेष्टितं कुम्भं स्थापयेत्।