गरुडपुराणम्

कैलाससमुत्थितयोः वृक्षयोः—गुवा इत्येकस्य, चक्राकारस्य चान्यस्य—वर्णनं कृतम्। तत्र भूमुखः, भूधरः, श्रीजयः, पृथिवीधरः च नामानि भवन्ति। वज्रः, चक्रः, मुष्टिकः, वभ्रुसंज्ञितः च अन्यः, एवं तस्याः सृष्टेः क्रमः निर्दिष्टः। त्रिविष्टिपसमुत्पन्नः विजयः नाम श्वेतवर्णः कीर्त्यते। यत्र कुत्रापि भवेत्, तत्र तस्य मण्डपस्य रूपं स्थापनीयम् इति निर्दिष्टम्। त्रिकोणाद्यनुक्रमेण पुत्रलाभः, स्त्रीलाभः, श्रीलाभश्च सिध्यति। मण्डपः समसंख्यया गुणितः, तद्वत् सूत्रेणापि मापनीयः। स एव वा वातायनयुक्तः, अथवा वातायनरहितः कर्तव्यः। केषुचित् स्थलेषु मण्डपः प्राकारस्य द्विगुणः कार्यः। मापवैकल्येन विकीर्णरेखाभिः शोभितः स्यात्। मेरुः शतशृङ्गसमन्वितः श्रेष्ठमन्दिररूपेण वर्ण्यते। तेषां रूपाणि मापनानि च नानाविधानि, भिन्नानि अभिन्नानि च सन्ति। आवरणभेदेन देवालयाः नानारूपाः जायन्ते। विशेषपूजायै देवतानां बहवः देवालयाः वर्णिताः। प्राचीनमापनुसारं तानि देवतानां कृते निर्माणीयानि। तानि चन्द्रशालाभिः, भेरिकूटैः च शोभितानि स्युः। नाट्यमण्डपः अपि निर्मातव्यः, द्वारस्य समीपे स्थितः। द्वारपालाः मुख्याः पृथगेव प्रतिद्वारे स्थापनीयाः। आवरणयुक्तं मण्डपं फलकुसुमजलोपेतं च कर्तव्यं; यत्र वासुदेवः सर्वेश्वरः, सर्वभोक्ता, तस्यैव गृहं निर्मीयते। अथ सर्वदेवताप्रतिष्ठाविधिं संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि। मध्यदेशे स्थितं गुरुम् ऋत्विग्भिः सह चयनं कृत्वा, पञ्चभिः वा अधिकैः वा पाद्य-अर्घ्यप्रदानं विधायेत्। गुरुर्मन्त्रन्यासं कृत्वा तदनन्तरं विधिं प्रारभेत्। द्वादशहस्तप्रमाणं षोडशस्तम्भयुक्तं स्थापनीयम्। तत्र संगमात् नदीतीरात् वा रजः समानीयम्। पूर्वतः आरभ्य पञ्च अग्निकुण्डानि निर्मातव्यानि। शान्तिहोमेन अग्निप्रतिष्ठया च सर्वकामाः सिद्ध्यन्ति। केचन ईशानकोणे पुण्यभूमेः अभिषेचनं कामयन्ति। न्यग्रोध, उदुम्बर, अश्वत्थ, बिल्व, पालाश, खदिर—एतेषां वृक्षाणां एकैकं खं चतुर्दिग्भ्यः स्थापयेत्। पश्चिमे गोपतिरिति नाम पात्रं स्थापयेत्, उत्तरदिग्भ्यः सुरशार्दूलम्। ‘ईषेत्विति’ मन्त्रेण दक्षिणे द्वितीयं पात्रं स्थापयेत्। ‘शन्नो देवी’ मन्त्रेण चतुर्थं पात्रं उत्तरदिग्भ्यः स्थापयेत्। नैऋत्ये कृष्णसदृशं श्यामवर्णं स्यात्, वायव्ये तु धूम्रवर्णं। उत्तरदिग्भ्यः रक्तवर्णं, पताकापि श्वेतवर्णा स्यात्। ‘आग्निं संसुप्तिम्’ तथा ‘यमोनाग’ मन्त्रेण दक्षिणे पात्रं स्थापयेत्। ‘वात’ मन्त्रेण संस्कृत्य, ‘आप्यायस्व’ मन्त्रेण उत्तरदिग्भ्यः स्थापयेत्। ततः द्वारस्य समीपे द्वे द्वे पात्रे स्थापनीयम्। तानि पुष्पवितानैः चतुरश्रेण च समलङ्कृतानि, प्रधानवर्णैः च संस्कृतानि स्युः। ‘त्रातारमिन्द्र’ इति इन्द्ररक्षामन्त्रेण, ‘अग्निर्मूर्धा’ इत्यनेन चान्यानि पात्राणि स्थापनीयानि। एवं सम्यगुपदिष्टेऽस्मिन्स्थले, देवालयनिर्माणस्य, देवताप्रतिष्ठायाः च पावनविधिः सम्पूर्णः भवति।