गरुडपुराणम्

शिवपवित्रस्य स्थापने महत्त्वं पुरातनैः प्रतिपादितम्। तत्र शताधिकाष्टोत्तरं वा पञ्चाशत् वा पञ्चविंशतिं वा पवित्रग्राम् आरभ्य, तेषां ग्रन्थयः चतुर्व्यङ्गुलपरिमाणविस्ताराः विधेयाः। ताः ग्रन्थयः क्रमशः जय, विजय, रुद्र, अजित, सदाशिव इति नामभिः निर्दिश्यन्ते। ततः पवित्रं कुम्कुमादिभिः वर्णितं स्याद्, सुगन्धद्रव्यैः च सुशोभितम्। लिङ्गस्य प्रतिष्ठा क्षीरादिभिः सम्यक् कृत्वा, तं गन्धादिभिः पूजयेत्। सुगन्धितपुष्पं मूलभागे ईशानदिग्भागे समर्पयेत्। पश्चिमदिक्कोणे मृत्तिकां स्थापयेत्, दक्षिणे भस्म, तत्रैव पञ्चमहाभूतानि च नियोजयेत्। वायव्यदिक्कोणे सरषपबीजानि समर्पयेत्, रक्षोमन्त्रेण वृषध्वजाय च। होमकर्म सम्यक् कृत्वा, वह्नये हविरार्पयित्वा, पश्चात् भूतगणाय अपि बलिं दद्यात्। प्रातःकाले, "त्वां पूजयिष्यामि, अत्र सन्निधिं कुरु" इति संकल्प्य, संस्कृतयज्ञसूत्राणि देवतायाः समीपे स्थापयेत्। ललाटस्थं विश्वरूपं ध्यायित्वा, आत्मनं पूजयेत्। केवलं तानि एव संस्कृतयज्ञसूत्राणि, यानि संहितामन्त्रैः संस्कृतानि धूपितानि च, समर्पयेत्। अनन्तरं देवकाख्यं तत्त्वं, यः साक्षादात्मस्वरूपः, "ॐ हीं नमः विज्ञानतत्त्वाय" इति मन्त्रेण पूजयेत्। "ॐ हां नमः आत्मतत्त्वाय" इति च, "भगवन्, यत् किञ्चित् मया कर्म कृतं, क्लेशेन वा कृतम्, त्यक्तं, समर्पितं, गोपितं वा—" इति प्रार्थ्य, "यज्ञव्रतं पूर्णय, तस्य व्रतस्येश्वराय, सर्वतत्त्वसाराय, सर्वकारणरक्षिताय, ॐ हां हीं हूं हैँ हौं नमः शिवाय" इति सम्यक् नमस्करोति। एवं चतुर्षु विशुद्धयज्ञसूत्रेषु दत्तेषु, यथापूर्वैः कृतम्, ततः द्विजातिभ्यः हविर्दत्त्वा, अन्नं च दद्यात्, उग्रदेवतां पूर्वदिक्कोणे विसर्जयेत्। एतेन प्रकारेण शिवपवित्रस्य स्थापने अध्यायः समाप्तः। अथ पवित्रस्थापनस्य विधिं हरिणा यथोक्तां, या भोगमोक्षदायिनी, कथयामि। विष्णुना तैः देवैः ध्वजः कण्ठसूत्रं च दत्तम्। विष्णोः आज्ञया, वासुकेश्चानुजो नागः प्रोवाच— "हरिणा यः कण्ठसूत्रं दत्तं, तत् मम नाम्ना प्रसिद्धं भविष्यति।" ये मानवाः वर्षाकाले पवित्रैः विना पूजां न कुर्वन्ति, तेषां पूजाफललाभो न सिध्यति। अतः सर्वेषां देवतानां पवित्रस्थापनं क्रमशः विधेयं। द्वादश्यां दिवसे, शुक्लपक्षे वा कृष्णपक्षे वा, विष्णवे पवित्रस्थापनं कार्यम्, हे हर। विष्णोः पूजायां वृद्धिकाले, गुरोः आगमने च कर्तव्यम्। पवित्रस्य निर्माणे रेशमसूत्रं, कर्पाससूत्रं, तन्तुना वा क्षौमं वा गृह्णीयात्। वैश्याय क्षौमं, शूद्राय सनपत्रोत्पन्नं वस्त्रं युक्तम्। ब्राह्मणस्त्रियाः कृते छिन्नं त्रिगुणितं सूत्रं प्रयोज्यं। गणेशविष्ण्वादिदेवान् तत्र सूत्रेषु स्थापयेत्। सुवर्णपात्रे, रजतपात्रे, ताम्रपात्रे, वैष्णवपात्रे, वा मृद्भाण्डे स्थापयेत्। प्रमाणतः न्यूनं पवित्रं अर्धमात्रं स्यात्, सूत्राणि शतानि अष्टोत्तरं श्रेष्ठम्। अङ्गुष्ठमात्रेण उत्तमम्, मध्याङ्गुल्या मध्य्यम्। वेदिकायामुपरि, पीठे च, एष सामान्यनियमः। हृदयात् नाभिं, ऊरू, जानुनि च पवित्रं पतितुं युक्तम्। ग्रन्थयः षट्त्रिंशत्, चतुर्विंशत्, द्वादश वा विकल्पतः कर्तव्याः। केशरकुङ्कुमचन्दनैः पवित्रं अभ्यञ्जयेत्। अश्वत्थपत्रपुटे स्थाप्य, अष्टदिग्भ्यः विन्यस्येत्। पीतवर्णेन केशरेण च, दक्षिणभागे प्रद्युम्नेन च पूजनीयम्। एवं पवित्रस्थापनविधिः हरिणा प्रदत्तः, यः सुखमोक्षदः, विष्णुप्रसादजनकः, धर्म्यः च।