ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੇਹਦਣ੍ਡਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕਾ ਮੁਕ੍ਤਿਰਵਿਵੇਕਿਨਾਮ੍ । ਵਲ੍ਮੀਕਤਾਡਨਾਦੇਵ ਮृਤਃ ਕਿਨ੍ਨੁ ਮਹੋਰਗਃ ॥ ੨,੪੯.

ਅਕਲ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਹਲ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਕੀ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਜਟਾਭਾਰਾਜਿਨੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਦਾਮ੍ਭਿਕਾ ਵੇषਧਾਰਿਣਃ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਿਵਲ੍ਲੋਕੇ ਭ੍ਰਾਮਯਨ੍ਤਿ ਜਨਾਨਪਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜਟਾਂ ਤੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਵੈਸ ਬਣਾਕੇ, ਦੰਭੀ ਲੋਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਬਣ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸਾਰਜਸੁਖਾਸਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞੋऽਸ੍ਮੀਤਿਵਾਦਿਨਮ੍ । ਕਰ੍ਮਬ੍ਰਹ੍ਮੋਭਯਭ੍ਰष੍ਟਂ ਤਂ ਤ੍ਯਜੇਦਨ੍ਤ੍ਯਜਂ ਯਥਾ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਆਖੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਜਨ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗृਹਾਰਣ੍ਯਸਮਾ ਲੋਕੇ ਗਤਵ੍ਰੀਡਾ ਦਿਗਮ੍ਬਰਾਃ । ਚਰਨ੍ਤਿ ਗਰ੍ਦਭਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਰਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਘਰ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨੰਗੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਗਧੇ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਜੀਵ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗੀ ਹਨ?

ਮृਦ੍ਭਸ੍ਮੋਦ੍ਧੂਲਨਾਦੇਵ ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯਦਿ ਮਾਨਵਾਃ । ਮृਦ੍ਭਸ੍ਮਵਾਸੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਾ ਸ ਕਿਂ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜੇ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਰਾਖ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?

ਤृਣਪਰ੍ਣੋਦਕਾਹਾਰਾਃ ਸਤਤਂ ਵਨਵਾਸਿਨਃ । ਜਮ੍ਬੂਕਾਖੁਮृਗਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਾਪਸਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਘਾਸ, ਪੱਤੇ, ਪਾਣੀ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤੇ, ਚੂਹੇ, ਹਿਰਣ ਆਦਿ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਪਸੀ ਹਨ?

ਆਜਨ੍ਮਮਰਣਾਨ੍ਤਞ੍ਚ ਗਙ੍ਗਾਦਿਤਟਿਨੀਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਮਣ੍ਡੂਕਮਤ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰਮੁਖਾ ਯੋਗਿਨਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਮੱਧਕ, ਮੱਛੀ ਆਦਿ ਇਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਹਨ?

ਪਾਰਾਵਤਾਃ ਸ਼ਿਲਾਹਾਰਾਃ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਚਾਤਕਾਃ । ਨ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਮਹੀਤੋਯਂ ਵ੍ਰਤਿਨਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਪਤ्थਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕਬੂਤਰ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ—ਕੀ ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਤੀ ਹਨ?

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ ਲੋਕਰਞ੍ਜਨਕਾਰਕਮ੍ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਲਈ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਸੱਚੀ ਅਸਲਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

षਰ੍ਡ੍ਸ਼ਨਮਹਾਕੂਪੇ ਪਤਿਤਾਃ ਪਸ਼ਵਃ ਖਗ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਪਸ਼ੁਪਾਸ਼ਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਖਗ, ਛੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਪਸ਼ੂ, ਪਸ਼ੁਪਾਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਅਸਲ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਣਵੈਰ੍ਘੇਰੈਰੁਹ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤਸ੍ਤਤਃ । षਡੂਰ੍ਮਿਨਿਗ੍ਰਹਗ੍ਰਸ੍ਤਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਹਿ ਕੁਤਾਰ੍ਕਿਕਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇधर-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ, ਛੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਏ, ਝੂਠੇ ਤਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵੇਦਾਗਮਪੁਰਾਣਜ੍ਞਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਃ । ਵਿਡਮ੍ਬਕਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਕਭਾषਿਤਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜੇ ਕੋਈ ਵੇਦ, ਆਗਮ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਅਸਲ ਸਚਾਈ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਾਂਗ।

ਇਦਂ ਜ੍ਞਾਨਮਿਦਂ ਜ੍ਞੇਯਮਿਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾਸਮਾਕੁਲਾਃ । ਪਠਨ੍ਤ੍ਯਹਰ੍ਨਿਸ਼ਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਰਤਤ੍ਤ੍ਵਪਰਾਙ੍ਮੁਖਾਃ ॥ ੨,੪੯.

‘ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ’—ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚੀ ਅਸਲਤ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਕ੍ਯਚ੍ਛਨ੍ਦੋਨਿਬਨ੍ਧੇਨ ਕਾਵ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰਸ਼ੋਭਿਤਾਃ । ਚਿਨ੍ਤਯਾ ਦੁਃਖਿਤਾ ਮੂਢਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਕਾਵਿ ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਰਮਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਨਾਃ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯਥਾ । ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਦ੍ਭਾਵੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ॥ ੨,੪੯.

ਲੋਕ ਉੱਚੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਯੁਵਨ੍ਮਨੀਭਾਵਂ ਸ੍ਵਯਂ ਨਾਨੁਭਵਨ੍ਤਿ ਚ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਾਃ ਕੇਚਿਦੁਪਦੇਸ਼ਾਦਿਵਾਰ੍ਜਿਤਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਉਹ ਪਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਖੁਦ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਠੁਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਠਨ੍ਤਿ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਬੋਧਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਵੀ ਪਾਕਰਸਂ ਯਥਾ ॥ ੨,੪੯.

ਉਹ ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਮ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਚਮਚ ਪਕਵਾਨ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦੀ।

ਸ਼ਿਰੋ ਵਹਤਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਗਨ੍ਧਂ ਜਾਨਾਤਿ ਨਾਸਿਕਾ । ਪਠਨ੍ਤਿ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਦੁਰ੍ਲਭੋ ਭਾਵਬੋਧਕਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੱਕ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਲੋਕ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਮਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੂਢਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਮੁਹ੍ਯਤਿ । ਗੋਪਃ ਕਕ੍ਸ਼ਾਗਤੇ ਚ੍ਛਾਗੇ ਕੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ ॥ ੨,੪੯.

ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗੋਆਲਾ ਦੂਰੋਂ ਕੂਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਘੇੜੇ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਬੱਕਰੇ ਨੂੰ ਕੂਆਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਂਸਾਰਮੋਹਨਾਸ਼ਾਯ ਸ਼ਾਬ੍ਦਬੋਧੋ ਨ ਹਿ ਕ੍ਸ਼ਮਃ । ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਤਿਮਿਰਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੀਪਵਾਰ੍ਤਯਾ ॥ ੨,੪੯.

ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਆਈ ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹਨੇਰਾ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਹੀਨਸ੍ਯ ਪਠਨਂ ਯਥਾਨ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਦਰ੍ਪਣਮ੍ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਤਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲਈ ਦਰਪਣ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ।

ਇਦਂ ਜ੍ਞਾਨਮਿਦਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸਰ੍ਵਨ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ । ਦਿਵ੍ਯਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਚ੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਨੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਹਰ ਕੋਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚਾਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਲੰਘ ਜਾਣ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਅਨੇਕਾਨਿ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਯੁਰ੍ਵਿਘ੍ਨਕੋਟਯਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਰਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਹਂਸ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ ॥ ੨,੪੯.

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਬੇਅੰਤ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਭ੍ਯਸ੍ਯ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਥ ਬੁਦ੍ਭਿਮਾਨ੍ । ਪਲਾਲਮਿਵ ਧਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥੀ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਕੇ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਾਲਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾਮृਤੇਨ ਤृਪ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਹਾਰੇਣ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਯ ਤਥਾ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ, ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਰਕਸ਼।

ਨ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਠਨਾਦਪਿ । ਜ੍ਞਾਨਾਦੇਵ ਹਿ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਵਿਨਤਾਤ੍ਮਜਃ ॥ ੨,੪੯.

ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਨਾਸ਼੍ਰਮਃ ਕਾਰਣਂ ਮੁਕ੍ਤੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਨ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਥੈਵ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਹਿ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਆਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਹੀ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹੈ।

ਮੁਕ੍ਤਿਦਾ ਗੁਰੁਵਾਗੇਕਾ ਵਿਦ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਡਮ੍ਬਿਕਾਃ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਭਾਰਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਹ੍ਯੇਕਂ ਸਞ੍ਜੀਵਨਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹਨ; ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਹਿ ਸ਼ਿਵਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕ੍ਰਿਯਯਾਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਗੁਰੁਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਲਭ੍ਯੇਤ ਨਾਧੀਤਾਗਮਕੋਟਿਭਿਃ ॥ ੨,੪੯.

ਅਦਵੈਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।