ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਿਤਾਹਿਤਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤੋ ਨਿਤ੍ਯਮੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨਃ । ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਪੂਰਣਨਿष੍ਠਾ ਯੇ ਤੇ ਨਰਾ ਨਾਰਕਾਃ ਖਗ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਲੋਕ ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਲਤ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ ਪੇਟ ਭਰਨਾ ਹੀ ਮਕਸਦ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਿਦ੍ਰਾਭੀਮੈਥੁਨਾਹਾਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਮਾਃ । ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ਮਾਨਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞਾਨਹੀਨਃ ਪਸ਼ੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੨,੪੯.

ਨੀਂਦ, ਡਰ, ਭੋਗ ਤੇ ਖਾਣਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ ਪਸ਼ੂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਮਲਮੂਤ੍ਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਤृਡ੍ਭ੍ਯਾਂ ਮਧ੍ਯਗੇ ਰਵੌ । ਰਾਤ੍ਰੌ ਮਦਨਨਿਦ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਬਾਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮੂਢਮਾਨਵਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਵੇਰੇ ਮੂੜ ਮਨੁੱਖ ਮਲ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਦੇਹਧਨਦਾਰਾਦਿਨਿਰਤਾਃ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤਵਃ । ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਹਾ ਹਨ੍ਤਾਜ੍ਞਾਨਮੋਹਿਤਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਧਨ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਏ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਙ੍ਗਃ ਸਦਾ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਃ ਸਚੇਤ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਮਹਦ੍ਭਿਃ ਸਹ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਙ੍ਗਸ੍ਯ ਭੇषਜਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਲਈ ਸੰਗਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਛੱਡੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਿਵੇਕਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਨਯਨਦ੍ਵਯਮ੍ । ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਰਃ ਸੋऽਨ੍ਧਃ ਕਥਂ ਨ ਸ੍ਯਾਦਮਾਰ੍ਗਗਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿਸ ਕੋਲ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਵਿਰਲੇਕਤਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨੈਣ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਧਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੇ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ?

ਸ੍ਵਸ੍ਵਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਨਿਰਤਾਃ ਸਰ੍ਵਮਾਨਵਾਃ । ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਧਰ੍ਮਂ ਵृਥਾ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਦਾਮ੍ਭਿਕਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਝੂਠੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਮਾਯਾਸਪਰਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ਵ੍ਰਤਚਰ੍ਯਾਦਿਸਂਯੁਤਾਃ । ਅਜ੍ਞਾਨਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ?

ਨਾਮਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਾਃ ਕਰ੍ਮਕਾਣ੍ਡਰਤਾ ਨਰਾਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰਣਹੋਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਭ੍ਰਾਮਿਤਾਃ ਕ੍ਰਤੁਵਿਸ੍ਤਰੈਃ ॥ ੨,੪੯.

ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ, ਹਵਨ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਭੁਕ੍ਤੋਪਵਾਸਾਦ੍ਯੈਰ੍ਨਿਯਮੈਃ ਕਾਯਸ਼ੋषਣੈਃ । ਮੂਢਾਃ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਮ ਮਾਯਾਵਿਮੋਹਿਤਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੁਲੇ ਹੋਏ ਮੂਰਖ ਲੋਕ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖਾਣਾ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦੇਹਦਣ੍ਡਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕਾ ਮੁਕ੍ਤਿਰਵਿਵੇਕਿਨਾਮ੍ । ਵਲ੍ਮੀਕਤਾਡਨਾਦੇਵ ਮृਤਃ ਕਿਨ੍ਨੁ ਮਹੋਰਗਃ ॥ ੨,੪੯.

ਅਕਲ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਹਲ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਕੀ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਜਟਾਭਾਰਾਜਿਨੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਦਾਮ੍ਭਿਕਾ ਵੇषਧਾਰਿਣਃ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਿਵਲ੍ਲੋਕੇ ਭ੍ਰਾਮਯਨ੍ਤਿ ਜਨਾਨਪਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜਟਾਂ ਤੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਵੈਸ ਬਣਾਕੇ, ਦੰਭੀ ਲੋਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਬਣ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸਾਰਜਸੁਖਾਸਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞੋऽਸ੍ਮੀਤਿਵਾਦਿਨਮ੍ । ਕਰ੍ਮਬ੍ਰਹ੍ਮੋਭਯਭ੍ਰष੍ਟਂ ਤਂ ਤ੍ਯਜੇਦਨ੍ਤ੍ਯਜਂ ਯਥਾ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਆਖੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਜਨ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗृਹਾਰਣ੍ਯਸਮਾ ਲੋਕੇ ਗਤਵ੍ਰੀਡਾ ਦਿਗਮ੍ਬਰਾਃ । ਚਰਨ੍ਤਿ ਗਰ੍ਦਭਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਰਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਘਰ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨੰਗੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਗਧੇ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਜੀਵ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗੀ ਹਨ?

ਮृਦ੍ਭਸ੍ਮੋਦ੍ਧੂਲਨਾਦੇਵ ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯਦਿ ਮਾਨਵਾਃ । ਮृਦ੍ਭਸ੍ਮਵਾਸੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਾ ਸ ਕਿਂ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜੇ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਰਾਖ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?

ਤृਣਪਰ੍ਣੋਦਕਾਹਾਰਾਃ ਸਤਤਂ ਵਨਵਾਸਿਨਃ । ਜਮ੍ਬੂਕਾਖੁਮृਗਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਾਪਸਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਘਾਸ, ਪੱਤੇ, ਪਾਣੀ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤੇ, ਚੂਹੇ, ਹਿਰਣ ਆਦਿ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਪਸੀ ਹਨ?

ਆਜਨ੍ਮਮਰਣਾਨ੍ਤਞ੍ਚ ਗਙ੍ਗਾਦਿਤਟਿਨੀਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਮਣ੍ਡੂਕਮਤ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰਮੁਖਾ ਯੋਗਿਨਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਮੱਧਕ, ਮੱਛੀ ਆਦਿ ਇਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਹਨ?

ਪਾਰਾਵਤਾਃ ਸ਼ਿਲਾਹਾਰਾਃ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਚਾਤਕਾਃ । ਨ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਮਹੀਤੋਯਂ ਵ੍ਰਤਿਨਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਪਤ्थਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕਬੂਤਰ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ—ਕੀ ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਤੀ ਹਨ?

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ ਲੋਕਰਞ੍ਜਨਕਾਰਕਮ੍ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਲਈ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਸੱਚੀ ਅਸਲਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

षਰ੍ਡ੍ਸ਼ਨਮਹਾਕੂਪੇ ਪਤਿਤਾਃ ਪਸ਼ਵਃ ਖਗ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਪਸ਼ੁਪਾਸ਼ਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਖਗ, ਛੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਪਸ਼ੂ, ਪਸ਼ੁਪਾਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਅਸਲ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਣਵੈਰ੍ਘੇਰੈਰੁਹ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤਸ੍ਤਤਃ । षਡੂਰ੍ਮਿਨਿਗ੍ਰਹਗ੍ਰਸ੍ਤਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਹਿ ਕੁਤਾਰ੍ਕਿਕਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇधर-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ, ਛੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਏ, ਝੂਠੇ ਤਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵੇਦਾਗਮਪੁਰਾਣਜ੍ਞਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯਃ । ਵਿਡਮ੍ਬਕਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਕਭਾषਿਤਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜੇ ਕੋਈ ਵੇਦ, ਆਗਮ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਅਸਲ ਸਚਾਈ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਾਂਗ।

ਇਦਂ ਜ੍ਞਾਨਮਿਦਂ ਜ੍ਞੇਯਮਿਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾਸਮਾਕੁਲਾਃ । ਪਠਨ੍ਤ੍ਯਹਰ੍ਨਿਸ਼ਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪਰਤਤ੍ਤ੍ਵਪਰਾਙ੍ਮੁਖਾਃ ॥ ੨,੪੯.

‘ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ’—ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚੀ ਅਸਲਤ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਵਾਕ੍ਯਚ੍ਛਨ੍ਦੋਨਿਬਨ੍ਧੇਨ ਕਾਵ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰਸ਼ੋਭਿਤਾਃ । ਚਿਨ੍ਤਯਾ ਦੁਃਖਿਤਾ ਮੂਢਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਕਾਵਿ ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਰਮਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਨਾਃ ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯਥਾ । ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਦ੍ਭਾਵੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ॥ ੨,੪੯.

ਲੋਕ ਉੱਚੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਯੁਵਨ੍ਮਨੀਭਾਵਂ ਸ੍ਵਯਂ ਨਾਨੁਭਵਨ੍ਤਿ ਚ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਾਃ ਕੇਚਿਦੁਪਦੇਸ਼ਾਦਿਵਾਰ੍ਜਿਤਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਉਹ ਪਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਖੁਦ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਠੁਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਠਨ੍ਤਿ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਬੋਧਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਵੀ ਪਾਕਰਸਂ ਯਥਾ ॥ ੨,੪੯.

ਉਹ ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਮ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਚਮਚ ਪਕਵਾਨ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦੀ।

ਸ਼ਿਰੋ ਵਹਤਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਗਨ੍ਧਂ ਜਾਨਾਤਿ ਨਾਸਿਕਾ । ਪਠਨ੍ਤਿ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਦੁਰ੍ਲਭੋ ਭਾਵਬੋਧਕਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੱਕ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਲੋਕ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਅਸਲ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਮਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੂਢਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਮੁਹ੍ਯਤਿ । ਗੋਪਃ ਕਕ੍ਸ਼ਾਗਤੇ ਚ੍ਛਾਗੇ ਕੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ ॥ ੨,੪੯.

ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗੋਆਲਾ ਦੂਰੋਂ ਕੂਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਘੇੜੇ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਬੱਕਰੇ ਨੂੰ ਕੂਆਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।