ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਰਾਦਰ੍ਸ਼ਿਤਪਨ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਵ੍ਯਾਧਿਸੈਨਿਕਮ੍ । ਅਧਿष੍ਠਿਤੋ ਮृਤ੍ਯੁਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਤ੍ਰਾਤਾਰਂ ਕਿਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜਦ ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?

ਤृष੍ਣਾਸੂਚੀਵਿਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਸਿਕ੍ਤਂ ਵਿषਯਸਰ੍ਪਿषਾ । ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਨਲੇ ਪਕ੍ਵਂ ਮृਤ੍ਯੁਰਸ਼੍ਰਾਤਿ ਮਾਨਵਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਸੂਈ ਚੁਭੀ ਹੋਈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਘੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਮੌਤ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਲਾਂਸ਼੍ਚ ਯੌਵਨਸ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਵृਦ੍ਧਾਨ ਗਰ੍ਭਗਤਾਨਪਿ । ਸਰ੍ਵਾਨਾਵਿਸ਼ਤੇ ਮृਤ੍ਯੁਰੇਵਮ੍ਭੂਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਮੌਤ ਬੱਚਿਆਂ, ਜਵਾਨਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।

ਸ੍ਵਦੇਹਮਪਿ ਜੀਵੋऽਯਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਾਤਿ ਯਮਾਲਯਮ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਾਤृਪਿਤृਪੁਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ॥ ੨,੪੯.

ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਤਨੀ, ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?

ਦੁਃ ਖਮੂਲਂ ਹਿ ਸਂਸਾਰਃ ਸ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਸ ਦੁਃ ਖਿਤਃ । ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਾਗਃ ਕृਤੋ ਯੇਨ ਸ ਸੁਖੀ ਨਾਪਰਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਭਵਂ ਸਰ੍ਵਦੁਃ ਖਾਨਾਮਾਲਯਂ ਸਕਲਾਪਦਾਮ੍ । ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਸਰ੍ਵਪਾਪਾਨਾਂ ਸਂਸਾਰਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਹਰ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲੋਹਦਾਰੁਮਯੈਃ ਪਾਸ਼ੈਃ ਪੁਮਾਨ੍ਬਦ੍ਧੋ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪੁਤ੍ਤ੍ਰਦਾਰਮਯੈਃ ਪਾਸ਼ੈਰ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ॥ ੨,੪੯.

ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਮਨੁੱਖ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੁਟਦਾ।

ਯਾਵਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍ । ਤਾਵਨ੍ਤੋऽਸ੍ਯ ਨਿਖਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹृਦਯੇ ਸ਼ੋਕਸ਼ਙ੍ਕਵਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿੰਨੇ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਤੀਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚੁਭ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਞ੍ਚਿਤਾਸ਼ੇषਵਿਤ੍ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਲੋਕੋ ਵਿਨਾਸ਼ਿਤਃ । ਹਾ ਹਨ੍ਤ ਵਿषਯਾਹਾਰੈਰ੍ਦੇਹਸ੍ਥੋਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਸ੍ਕਰੈਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਨਾਲ ਠੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ—ਚੋਰਾਂ—ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮਾਂਸਲੁਬ੍ਧੋ ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋ ਲੋਹਸ਼ਙ੍ਕੁਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਸੁਖਲੁਬ੍ਧਸ੍ਤਥਾ ਦੇਹੀ ਯਮਵਾਧਾਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੰਡੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਯਮ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

ਹਿਤਾਹਿਤਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤੋ ਨਿਤ੍ਯਮੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨਃ । ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਪੂਰਣਨਿष੍ਠਾ ਯੇ ਤੇ ਨਰਾ ਨਾਰਕਾਃ ਖਗ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਲੋਕ ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਲਤ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ ਪੇਟ ਭਰਨਾ ਹੀ ਮਕਸਦ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਿਦ੍ਰਾਭੀਮੈਥੁਨਾਹਾਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਮਾਃ । ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ਮਾਨਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞਾਨਹੀਨਃ ਪਸ਼ੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੨,੪੯.

ਨੀਂਦ, ਡਰ, ਭੋਗ ਤੇ ਖਾਣਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ ਪਸ਼ੂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਮਲਮੂਤ੍ਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਤृਡ੍ਭ੍ਯਾਂ ਮਧ੍ਯਗੇ ਰਵੌ । ਰਾਤ੍ਰੌ ਮਦਨਨਿਦ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਬਾਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮੂਢਮਾਨਵਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਵੇਰੇ ਮੂੜ ਮਨੁੱਖ ਮਲ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਦੇਹਧਨਦਾਰਾਦਿਨਿਰਤਾਃ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤਵਃ । ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਹਾ ਹਨ੍ਤਾਜ੍ਞਾਨਮੋਹਿਤਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਧਨ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਏ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਙ੍ਗਃ ਸਦਾ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਃ ਸਚੇਤ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਮਹਦ੍ਭਿਃ ਸਹ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਙ੍ਗਸ੍ਯ ਭੇषਜਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਲਈ ਸੰਗਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਛੱਡੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਿਵੇਕਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਨਯਨਦ੍ਵਯਮ੍ । ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਰਃ ਸੋऽਨ੍ਧਃ ਕਥਂ ਨ ਸ੍ਯਾਦਮਾਰ੍ਗਗਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿਸ ਕੋਲ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਵਿਰਲੇਕਤਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨੈਣ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਧਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੇ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ?

ਸ੍ਵਸ੍ਵਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਨਿਰਤਾਃ ਸਰ੍ਵਮਾਨਵਾਃ । ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਧਰ੍ਮਂ ਵृਥਾ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਦਾਮ੍ਭਿਕਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਝੂਠੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਮਾਯਾਸਪਰਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ਵ੍ਰਤਚਰ੍ਯਾਦਿਸਂਯੁਤਾਃ । ਅਜ੍ਞਾਨਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ?

ਨਾਮਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਾਃ ਕਰ੍ਮਕਾਣ੍ਡਰਤਾ ਨਰਾਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰਣਹੋਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਭ੍ਰਾਮਿਤਾਃ ਕ੍ਰਤੁਵਿਸ੍ਤਰੈਃ ॥ ੨,੪੯.

ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ, ਹਵਨ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਭੁਕ੍ਤੋਪਵਾਸਾਦ੍ਯੈਰ੍ਨਿਯਮੈਃ ਕਾਯਸ਼ੋषਣੈਃ । ਮੂਢਾਃ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਮ ਮਾਯਾਵਿਮੋਹਿਤਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੁਲੇ ਹੋਏ ਮੂਰਖ ਲੋਕ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖਾਣਾ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦੇਹਦਣ੍ਡਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕਾ ਮੁਕ੍ਤਿਰਵਿਵੇਕਿਨਾਮ੍ । ਵਲ੍ਮੀਕਤਾਡਨਾਦੇਵ ਮृਤਃ ਕਿਨ੍ਨੁ ਮਹੋਰਗਃ ॥ ੨,੪੯.

ਅਕਲ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਹਲ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਕੀ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਜਟਾਭਾਰਾਜਿਨੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਦਾਮ੍ਭਿਕਾ ਵੇषਧਾਰਿਣਃ । ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਿਵਲ੍ਲੋਕੇ ਭ੍ਰਾਮਯਨ੍ਤਿ ਜਨਾਨਪਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜਟਾਂ ਤੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਵੈਸ ਬਣਾਕੇ, ਦੰਭੀ ਲੋਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਬਣ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਂਸਾਰਜਸੁਖਾਸਕ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞੋऽਸ੍ਮੀਤਿਵਾਦਿਨਮ੍ । ਕਰ੍ਮਬ੍ਰਹ੍ਮੋਭਯਭ੍ਰष੍ਟਂ ਤਂ ਤ੍ਯਜੇਦਨ੍ਤ੍ਯਜਂ ਯਥਾ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਆਖੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਜਨ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗृਹਾਰਣ੍ਯਸਮਾ ਲੋਕੇ ਗਤਵ੍ਰੀਡਾ ਦਿਗਮ੍ਬਰਾਃ । ਚਰਨ੍ਤਿ ਗਰ੍ਦਭਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਰਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਘਰ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨੰਗੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਗਧੇ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਜੀਵ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗੀ ਹਨ?

ਮृਦ੍ਭਸ੍ਮੋਦ੍ਧੂਲਨਾਦੇਵ ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯਦਿ ਮਾਨਵਾਃ । ਮृਦ੍ਭਸ੍ਮਵਾਸੀ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਾ ਸ ਕਿਂ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜੇ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਰਾਖ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?

ਤृਣਪਰ੍ਣੋਦਕਾਹਾਰਾਃ ਸਤਤਂ ਵਨਵਾਸਿਨਃ । ਜਮ੍ਬੂਕਾਖੁਮृਗਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਾਪਸਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਘਾਸ, ਪੱਤੇ, ਪਾਣੀ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤੇ, ਚੂਹੇ, ਹਿਰਣ ਆਦਿ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਪਸੀ ਹਨ?

ਆਜਨ੍ਮਮਰਣਾਨ੍ਤਞ੍ਚ ਗਙ੍ਗਾਦਿਤਟਿਨੀਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਮਣ੍ਡੂਕਮਤ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰਮੁਖਾ ਯੋਗਿਨਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਮੱਧਕ, ਮੱਛੀ ਆਦਿ ਇਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਹਨ?

ਪਾਰਾਵਤਾਃ ਸ਼ਿਲਾਹਾਰਾਃ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਚਾਤਕਾਃ । ਨ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਮਹੀਤੋਯਂ ਵ੍ਰਤਿਨਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਪਤ्थਰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕਬੂਤਰ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ—ਕੀ ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਤੀ ਹਨ?

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ ਲੋਕਰਞ੍ਜਨਕਾਰਕਮ੍ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਲਈ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਸੱਚੀ ਅਸਲਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।