ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤੋਯਫੇਨਸਮੇ ਦੇਹੇ ਜੀਵੇਨਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ । ਅਨਿਤ੍ਯਾਪ੍ਰਯਸਵਾਸੇ ਕਥ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਿਰ੍ਭਯਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਦ ਜੀਵਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਾਗ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ?

ਅਹਿਤੇ ਹਿਤਸਂਜ੍ਞਃ ਸ੍ਯਾਦਧ੍ਰੁਵੇ ਧ੍ਰੁਵਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਅਨਰ੍ਥੇ ਚਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਃ ਸ੍ਵਮਰ੍ਥਂ ਯੋ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਭਲਾ ਸਮਝੇ, ਅਸਥਿਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਨੇ, ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਨੂੰ ਲਾਭ ਵਾਲਾ ਜਾਣੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਪਿ ਪ੍ਰਸ੍ਖਲਤਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਨਪਿ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤਿ । ਪਠਨ੍ਨਪਿ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਦੇਵਮਾਯਾਵਿਮੋਹਿਤਃ ॥ ੨,੪੯.

ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਥੱਲੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਨਹੀਂ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਨ੍ਨਿਮਜ੍ਜਜ੍ਜਗਦਿਦਂ ਗਮ੍ਭੀਰੇ ਕਾਲਸਾਗਰੇ । ਮृਤ੍ਯੁਰੋਗਜਰਾਗ੍ਰਾਹੈਰ੍ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਪਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਗਹਿਰੀ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣਭਯਂ ਕਾਲਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣੋ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਆਮਕੁਂਭ ਇਵਾਂਭਃ ਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣੋ ਨ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਕਾਲ ਹਰ ਪਲ ਡਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਘਟਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲੀਕ ਹੋਈ ਮਟਕੀ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਵੇष੍ਟਨਂ ਵਾਯੋਰਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਖਣ੍ਡਨਮ੍ । ਗ੍ਰਥਨਞ੍ਚ ਤਰਙ੍ਗਾਣਾਮਾਸ੍ਥਾ ਨਾਯੁषਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਹਵਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਟੋੜਨਾ, ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰੋਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਆਦ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।

ਪृਥਿਵੀ ਦਹ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਮੇਰੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ । ਸ਼ੁष੍ਯਤੇ ਸਾਗਰਜਲਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ ਕਾ ਕਥਾ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੀ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ ਕਰੀਏ?

ਅਪਤ੍ਯਂ ਮੇ ਕਲਤ੍ਰਂ ਮੇ ਧਨਂ ਮੇ ਬਾਨ੍ਧਵਾਸ਼੍ਚ ਮੇ । ਜਲ੍ਪਨ੍ਤਮਿਤਿ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਜਂ ਹਨ੍ਤਿ ਕਾਲਵृਕੋ ਬਲਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

‘ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਮੇਰਾ ਧਨ, ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ’—ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੌਤ ਦਾ ਭੇਡੀਆ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਦਂ ਕृਤਮਿਦਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਦਮਨ੍ਯਤ੍ਕृਤਾਕृਤਮ੍ । ਏਵਮੀਹਾਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਕृਤਾਨ੍ਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਵਸ਼ਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

‘ਇਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਰ ਕੰਮ, ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੁਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵਃ ਕਾਰ੍ਯਮਦ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨੇ ਚਾਪਰਾਹ੍ਨਿਕਮ੍ । ਨ ਹਿ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਕृਤਂ ਵਾਪ੍ਯਥ ਵਾਕृਤਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਕੰਮ ਅੱਜ ਕਰ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦੁਪਹਿਰ ਹੀ ਕਰ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਨਾ ਤਾਂ ਹੋਏ ਕੰਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਣਹੋਏ ਦੀ।

ਜਰਾਦਰ੍ਸ਼ਿਤਪਨ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਵ੍ਯਾਧਿਸੈਨਿਕਮ੍ । ਅਧਿष੍ਠਿਤੋ ਮृਤ੍ਯੁਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਤ੍ਰਾਤਾਰਂ ਕਿਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜਦ ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?

ਤृष੍ਣਾਸੂਚੀਵਿਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਸਿਕ੍ਤਂ ਵਿषਯਸਰ੍ਪਿषਾ । ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਨਲੇ ਪਕ੍ਵਂ ਮृਤ੍ਯੁਰਸ਼੍ਰਾਤਿ ਮਾਨਵਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਸੂਈ ਚੁਭੀ ਹੋਈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਘੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਮੌਤ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਲਾਂਸ਼੍ਚ ਯੌਵਨਸ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਵृਦ੍ਧਾਨ ਗਰ੍ਭਗਤਾਨਪਿ । ਸਰ੍ਵਾਨਾਵਿਸ਼ਤੇ ਮृਤ੍ਯੁਰੇਵਮ੍ਭੂਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਮੌਤ ਬੱਚਿਆਂ, ਜਵਾਨਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।

ਸ੍ਵਦੇਹਮਪਿ ਜੀਵੋऽਯਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਾਤਿ ਯਮਾਲਯਮ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਾਤृਪਿਤृਪੁਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ॥ ੨,੪੯.

ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਤਨੀ, ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?

ਦੁਃ ਖਮੂਲਂ ਹਿ ਸਂਸਾਰਃ ਸ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਸ ਦੁਃ ਖਿਤਃ । ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਾਗਃ ਕृਤੋ ਯੇਨ ਸ ਸੁਖੀ ਨਾਪਰਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਭਵਂ ਸਰ੍ਵਦੁਃ ਖਾਨਾਮਾਲਯਂ ਸਕਲਾਪਦਾਮ੍ । ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਸਰ੍ਵਪਾਪਾਨਾਂ ਸਂਸਾਰਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਹਰ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲੋਹਦਾਰੁਮਯੈਃ ਪਾਸ਼ੈਃ ਪੁਮਾਨ੍ਬਦ੍ਧੋ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪੁਤ੍ਤ੍ਰਦਾਰਮਯੈਃ ਪਾਸ਼ੈਰ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ॥ ੨,੪੯.

ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਮਨੁੱਖ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੁਟਦਾ।

ਯਾਵਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍ । ਤਾਵਨ੍ਤੋऽਸ੍ਯ ਨਿਖਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹृਦਯੇ ਸ਼ੋਕਸ਼ਙ੍ਕਵਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿੰਨੇ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਤੀਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚੁਭ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਞ੍ਚਿਤਾਸ਼ੇषਵਿਤ੍ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਲੋਕੋ ਵਿਨਾਸ਼ਿਤਃ । ਹਾ ਹਨ੍ਤ ਵਿषਯਾਹਾਰੈਰ੍ਦੇਹਸ੍ਥੋਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਸ੍ਕਰੈਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਨਾਲ ਠੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ—ਚੋਰਾਂ—ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਮਾਂਸਲੁਬ੍ਧੋ ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋ ਲੋਹਸ਼ਙ੍ਕੁਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਸੁਖਲੁਬ੍ਧਸ੍ਤਥਾ ਦੇਹੀ ਯਮਵਾਧਾਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕੰਡੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਯਮ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।

ਹਿਤਾਹਿਤਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤੋ ਨਿਤ੍ਯਮੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨਃ । ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਪੂਰਣਨਿष੍ਠਾ ਯੇ ਤੇ ਨਰਾ ਨਾਰਕਾਃ ਖਗ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਲੋਕ ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਲਤ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ ਪੇਟ ਭਰਨਾ ਹੀ ਮਕਸਦ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਿਦ੍ਰਾਭੀਮੈਥੁਨਾਹਾਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਮਾਃ । ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ਮਾਨਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞਾਨਹੀਨਃ ਪਸ਼ੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੨,੪੯.

ਨੀਂਦ, ਡਰ, ਭੋਗ ਤੇ ਖਾਣਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ ਪਸ਼ੂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਮਲਮੂਤ੍ਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਤृਡ੍ਭ੍ਯਾਂ ਮਧ੍ਯਗੇ ਰਵੌ । ਰਾਤ੍ਰੌ ਮਦਨਨਿਦ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਬਾਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮੂਢਮਾਨਵਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਵੇਰੇ ਮੂੜ ਮਨੁੱਖ ਮਲ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਦੇਹਧਨਦਾਰਾਦਿਨਿਰਤਾਃ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤਵਃ । ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਹਾ ਹਨ੍ਤਾਜ੍ਞਾਨਮੋਹਿਤਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਧਨ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਏ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਙ੍ਗਃ ਸਦਾ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਃ ਸਚੇਤ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ । ਮਹਦ੍ਭਿਃ ਸਹ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਙ੍ਗਸ੍ਯ ਭੇषਜਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਲਈ ਸੰਗਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਛੱਡੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਇਲਾਜ ਹੈ।

ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਿਵੇਕਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਨਯਨਦ੍ਵਯਮ੍ । ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਰਃ ਸੋऽਨ੍ਧਃ ਕਥਂ ਨ ਸ੍ਯਾਦਮਾਰ੍ਗਗਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿਸ ਕੋਲ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਵਿਰਲੇਕਤਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨੈਣ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੰਧਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੇ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ?

ਸ੍ਵਸ੍ਵਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਨਿਰਤਾਃ ਸਰ੍ਵਮਾਨਵਾਃ । ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਧਰ੍ਮਂ ਵृਥਾ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਦਾਮ੍ਭਿਕਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਝੂਠੇ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਮਾਯਾਸਪਰਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ਵ੍ਰਤਚਰ੍ਯਾਦਿਸਂਯੁਤਾਃ । ਅਜ੍ਞਾਨਸਂਵृਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਃ ॥ ੨,੪੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ?

ਨਾਮਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਾਃ ਕਰ੍ਮਕਾਣ੍ਡਰਤਾ ਨਰਾਃ । ਮਨ੍ਤ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰਣਹੋਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਭ੍ਰਾਮਿਤਾਃ ਕ੍ਰਤੁਵਿਸ੍ਤਰੈਃ ॥ ੨,੪੯.

ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ, ਹਵਨ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।