ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਤ੍ਮੈਵ ਯਦਿ ਨਾਤ੍ਮਾਨਮਹੀਤੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਾਰਯੇਤ੍ । ਕੋऽਨ੍ਯੋ ਹਿਤਕਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸੁਖਯਿष੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁਰਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾਏ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇਗਾ?

ਇਹੈਵ ਨਰਕਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਯਃ । ਗਤ੍ਵਾ ਨਿਰੌषਧਂ ਦੇਸ਼ਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮ੍ਥਃ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਇਥੇ ਹੀ ਨਰਕ ਦੇ ਰੋਗ ਦੀ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਦਵਾਈ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਰੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?

ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤੇ ਜਰਾ ਚਾਯੁਰ੍ਯਾਤਿ ਭਿਨ੍ਨਘਟਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ । ਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਰਿਪੁਵਦ੍ਰੋਗਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰੇਯਃ ਸਮਭ੍ਯਸੇਤ ॥ ੨,੪੯.

ਬੁਢਾਪਾ ਬਾਘ ਵਾਂਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਮਰ ਟੁੱਟੇ ਘੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੋਗ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯਾਵਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਯਤੇ ਦੁਃ ਖਂ ਯਾਵਨ੍ਨਾਯਾਨ੍ਤਿ ਚਾਪਦਃ । ਯਾਵਨ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵੈਕਲ੍ਯਂ ਤਾਵਚ੍ਛ੍ਰੇਯਃ ਸਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜਦ ਤਕ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜਦ ਤਕ ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਜਦ ਤਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯਾਵਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਦੇਹੋऽਯਂ ਤਾਵਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ । ਸਨ੍ਦੀਪ੍ਤਕੋਸ਼ਭਵਨੇ ਕੂਪਂ ਖਨਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਮੰਡੀ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਕੂਆਂ ਖੋਦਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੋ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਨਾਨਾਕਾਰ੍ਯੈਃ ਸਂਸਾਰਸਮ੍ਭਵੈਃ । ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਜਨੋ ਹਨ੍ਤ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਹਿਤਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ, ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

ਜਾਤਾਨਾਰ੍ਤਾਨ੍ਮृਤਾਨਾਪਦ੍ਭष੍ਟਾਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਦੁਃ ਖਿਤਾਨ੍ । ਲੋਕੋ ਮੋਹਸੁਰਾਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਨ ਬਿਭੇਤਿ ਕਦਾਚਨ ॥ ੨,੪੯.

ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੁੱਖੀ, ਮਰੇ ਹੋਏ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਏ, ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਲੋਕ ਮੋਹ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਕੇ ਕਦੇ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ।

ਸਮ੍ਪਦਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਕਾਸ਼ਾ ਯੌਵਨਂ ਕੁਸੁਮੋਪਮਮ੍ । ਤਡਿਚ੍ਚਪਲਮਾਯੁष੍ਯਂ ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਾਨਤੋ ਧृਤਿਃ ॥ ੨,੪੯.

ਧਨ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਵਾਨੀ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਚੰਨਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਸ਼ਤਂ ਜੀਵਿਤਮਤ੍ਯਲ੍ਪਂ ਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯੈਸ੍ਤਦਰ੍ਧਕਮ੍ । ਬਾਲ੍ਯਰੋਗਜਰਾਦੁਃ ਖੈਰਲ੍ਪਂ ਤਦਪਿ ਨਿष੍ਫਲਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀ ਹੈ; ਆਲਸੀ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਆਦੀ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਚਪਨ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਵ੍ਯੇ ਨਿਰੁਦ੍ਯੋਗੀ ਜਾਗਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਕਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਯਸ੍ਥਾਨੇ ਹਾ ਨਰਃ ਕੋ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਤੇ ਆਲਸੀ, ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਵੇਲੇ ਸੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ—ਹਾਏ, ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਤੋਯਫੇਨਸਮੇ ਦੇਹੇ ਜੀਵੇਨਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ । ਅਨਿਤ੍ਯਾਪ੍ਰਯਸਵਾਸੇ ਕਥ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਿਰ੍ਭਯਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਦ ਜੀਵਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਾਗ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ?

ਅਹਿਤੇ ਹਿਤਸਂਜ੍ਞਃ ਸ੍ਯਾਦਧ੍ਰੁਵੇ ਧ੍ਰੁਵਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਅਨਰ੍ਥੇ ਚਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਃ ਸ੍ਵਮਰ੍ਥਂ ਯੋ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਭਲਾ ਸਮਝੇ, ਅਸਥਿਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਨੇ, ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਨੂੰ ਲਾਭ ਵਾਲਾ ਜਾਣੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਪਿ ਪ੍ਰਸ੍ਖਲਤਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਨਪਿ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤਿ । ਪਠਨ੍ਨਪਿ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਦੇਵਮਾਯਾਵਿਮੋਹਿਤਃ ॥ ੨,੪੯.

ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਥੱਲੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਨਹੀਂ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਨ੍ਨਿਮਜ੍ਜਜ੍ਜਗਦਿਦਂ ਗਮ੍ਭੀਰੇ ਕਾਲਸਾਗਰੇ । ਮृਤ੍ਯੁਰੋਗਜਰਾਗ੍ਰਾਹੈਰ੍ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਪਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਗਹਿਰੀ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣਭਯਂ ਕਾਲਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣੋ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਆਮਕੁਂਭ ਇਵਾਂਭਃ ਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣੋ ਨ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਕਾਲ ਹਰ ਪਲ ਡਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਘਟਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲੀਕ ਹੋਈ ਮਟਕੀ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਵੇष੍ਟਨਂ ਵਾਯੋਰਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਖਣ੍ਡਨਮ੍ । ਗ੍ਰਥਨਞ੍ਚ ਤਰਙ੍ਗਾਣਾਮਾਸ੍ਥਾ ਨਾਯੁषਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਹਵਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਟੋੜਨਾ, ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰੋਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਆਦ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।

ਪृਥਿਵੀ ਦਹ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਮੇਰੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ । ਸ਼ੁष੍ਯਤੇ ਸਾਗਰਜਲਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ ਕਾ ਕਥਾ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੀ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ ਕਰੀਏ?

ਅਪਤ੍ਯਂ ਮੇ ਕਲਤ੍ਰਂ ਮੇ ਧਨਂ ਮੇ ਬਾਨ੍ਧਵਾਸ਼੍ਚ ਮੇ । ਜਲ੍ਪਨ੍ਤਮਿਤਿ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਜਂ ਹਨ੍ਤਿ ਕਾਲਵृਕੋ ਬਲਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

‘ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਮੇਰਾ ਧਨ, ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ’—ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੌਤ ਦਾ ਭੇਡੀਆ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਦਂ ਕृਤਮਿਦਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਦਮਨ੍ਯਤ੍ਕृਤਾਕृਤਮ੍ । ਏਵਮੀਹਾਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਕृਤਾਨ੍ਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਵਸ਼ਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

‘ਇਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਰ ਕੰਮ, ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੁਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਵਃ ਕਾਰ੍ਯਮਦ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਨੇ ਚਾਪਰਾਹ੍ਨਿਕਮ੍ । ਨ ਹਿ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ੇਤ ਕृਤਂ ਵਾਪ੍ਯਥ ਵਾਕृਤਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਕੰਮ ਅੱਜ ਕਰ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦੁਪਹਿਰ ਹੀ ਕਰ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਨਾ ਤਾਂ ਹੋਏ ਕੰਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਣਹੋਏ ਦੀ।

ਜਰਾਦਰ੍ਸ਼ਿਤਪਨ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਵ੍ਯਾਧਿਸੈਨਿਕਮ੍ । ਅਧਿष੍ਠਿਤੋ ਮृਤ੍ਯੁਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਤ੍ਰਾਤਾਰਂ ਕਿਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜਦ ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?

ਤृष੍ਣਾਸੂਚੀਵਿਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਸਿਕ੍ਤਂ ਵਿषਯਸਰ੍ਪਿषਾ । ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਨਲੇ ਪਕ੍ਵਂ ਮृਤ੍ਯੁਰਸ਼੍ਰਾਤਿ ਮਾਨਵਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਸੂਈ ਚੁਭੀ ਹੋਈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਘੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਮੌਤ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਲਾਂਸ਼੍ਚ ਯੌਵਨਸ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਵृਦ੍ਧਾਨ ਗਰ੍ਭਗਤਾਨਪਿ । ਸਰ੍ਵਾਨਾਵਿਸ਼ਤੇ ਮृਤ੍ਯੁਰੇਵਮ੍ਭੂਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਮੌਤ ਬੱਚਿਆਂ, ਜਵਾਨਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ।

ਸ੍ਵਦੇਹਮਪਿ ਜੀਵੋऽਯਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਾਤਿ ਯਮਾਲਯਮ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਾਤृਪਿਤृਪੁਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ॥ ੨,੪੯.

ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਤਨੀ, ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?

ਦੁਃ ਖਮੂਲਂ ਹਿ ਸਂਸਾਰਃ ਸ ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਸ ਦੁਃ ਖਿਤਃ । ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਯਾਗਃ ਕृਤੋ ਯੇਨ ਸ ਸੁਖੀ ਨਾਪਰਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਭਵਂ ਸਰ੍ਵਦੁਃ ਖਾਨਾਮਾਲਯਂ ਸਕਲਾਪਦਾਮ੍ । ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਸਰ੍ਵਪਾਪਾਨਾਂ ਸਂਸਾਰਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਹਰ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲੋਹਦਾਰੁਮਯੈਃ ਪਾਸ਼ੈਃ ਪੁਮਾਨ੍ਬਦ੍ਧੋ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪੁਤ੍ਤ੍ਰਦਾਰਮਯੈਃ ਪਾਸ਼ੈਰ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ ॥ ੨,੪੯.

ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਮਨੁੱਖ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੁਟਦਾ।

ਯਾਵਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍ । ਤਾਵਨ੍ਤੋऽਸ੍ਯ ਨਿਖਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹृਦਯੇ ਸ਼ੋਕਸ਼ਙ੍ਕਵਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਿੰਨੇ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਤੀਰ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚੁਭ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਞ੍ਚਿਤਾਸ਼ੇषਵਿਤ੍ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਲੋਕੋ ਵਿਨਾਸ਼ਿਤਃ । ਹਾ ਹਨ੍ਤ ਵਿषਯਾਹਾਰੈਰ੍ਦੇਹਸ੍ਥੋਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਸ੍ਕਰੈਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਨਾਲ ਠੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ—ਚੋਰਾਂ—ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।