ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਧृਤ੍ਵਾ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਸੁਕृਤਾਨ੍ਮਾ ਨਵੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨੀ ਚੇਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਨੇਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਲਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ । ਨ ਮਾਨੁषਂ ਵਿਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਨ੍ਤੁ ਲਭ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਅਤ੍ਰ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸਹਸ੍ਰੈਰਪਿ ਕੋਟਿਭਿਃ । ਕਦਾਚਿਲ੍ਲਭਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਪੁਣ੍ਯਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦੇ ਇਕੱਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸੋਪਾਨਭੂਤਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ । ਯਸ੍ਤਾਰ ਯਤਿ ਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਾਪਤਰੋऽਤ੍ਰ ਕਃ ॥ ੨,੪੯.

ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪੜਾਅ ਹੈ, ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਾਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਪੀ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਨਰਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੇਤਰਜ੍ਜਨ੍ਮ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸੌष੍ਠਵਮ੍ । ਨ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਹਿਤਂ ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਭਵੇਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਘਾਤਕਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਹੋਰ ਜਨਮ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਘਾਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਨਾ ਦੇਹੇਨ ਕਸ੍ਯਾਪਿ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਹਂ ਧਨਂ ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਾਧਯੇਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧਨ ਵਾਂਗ ਸੰਭਾਲੋ ਅਤੇ ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰੋ।

ਰਕ੍ਸ਼ੇਚ੍ਚਸਰ੍ਵਦਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਬ੍ਵਸ੍ਯ ਭਾਜਨਮ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਣੇ ਯਤ੍ਨਮਾਤਿष੍ਠੇਜ੍ਜੀਵਨ੍ ਭਦ੍ਰਾਣਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਹੈ; ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੁਨਰ੍ਗ੍ਰਾਮਃ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਪੁਨਰ੍ਵਿਤ੍ਤਂ ਪੁਨਰ੍ਗृਹਮ੍ । ਪੁਨਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ ੨,੪੯.

ਪਿੰਡ, ਖੇਤ, ਧਨ, ਘਰ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਸ਼ਰੀਰਰਕ੍ਸ਼ਣੋਪਾਯਾਃ ਕ੍ਰਿ ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਬੁਧੈਃ । ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਯਾਗਮਪਿ ਕੁष੍ਠਾਦਿਰੋਗਿਣਃ ॥ ੨,੪੯.

ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਪਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਟ ਆਦਿ ਰੋਗੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।

ਤਦ੍ਗੋਪਿਤਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਧਰ੍ਮੋ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਧ੍ਯਾਨਯੋਗਾਰ੍ਥਮਚਿਰਾਤ੍ਪ੍ਰਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਨ ਲਈ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਗਿਆਨ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਲਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮੈਵ ਯਦਿ ਨਾਤ੍ਮਾਨਮਹੀਤੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਾਰਯੇਤ੍ । ਕੋऽਨ੍ਯੋ ਹਿਤਕਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸੁਖਯਿष੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਜੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁਰਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾਏ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇਗਾ?

ਇਹੈਵ ਨਰਕਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਯਃ । ਗਤ੍ਵਾ ਨਿਰੌषਧਂ ਦੇਸ਼ਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮ੍ਥਃ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥ ੨,੪੯.

ਇਥੇ ਹੀ ਨਰਕ ਦੇ ਰੋਗ ਦੀ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਦਵਾਈ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਰੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?

ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤੇ ਜਰਾ ਚਾਯੁਰ੍ਯਾਤਿ ਭਿਨ੍ਨਘਟਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ । ਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਰਿਪੁਵਦ੍ਰੋਗਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰੇਯਃ ਸਮਭ੍ਯਸੇਤ ॥ ੨,੪੯.

ਬੁਢਾਪਾ ਬਾਘ ਵਾਂਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਮਰ ਟੁੱਟੇ ਘੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੋਗ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯਾਵਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਯਤੇ ਦੁਃ ਖਂ ਯਾਵਨ੍ਨਾਯਾਨ੍ਤਿ ਚਾਪਦਃ । ਯਾਵਨ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵੈਕਲ੍ਯਂ ਤਾਵਚ੍ਛ੍ਰੇਯਃ ਸਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਜਦ ਤਕ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜਦ ਤਕ ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਜਦ ਤਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਯਾਵਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਦੇਹੋऽਯਂ ਤਾਵਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ । ਸਨ੍ਦੀਪ੍ਤਕੋਸ਼ਭਵਨੇ ਕੂਪਂ ਖਨਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਮੰਡੀ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਕੂਆਂ ਖੋਦਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲੋ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਨਾਨਾਕਾਰ੍ਯੈਃ ਸਂਸਾਰਸਮ੍ਭਵੈਃ । ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਜਨੋ ਹਨ੍ਤ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਹਿਤਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੨,੪੯.

ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ, ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

ਜਾਤਾਨਾਰ੍ਤਾਨ੍ਮृਤਾਨਾਪਦ੍ਭष੍ਟਾਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਦੁਃ ਖਿਤਾਨ੍ । ਲੋਕੋ ਮੋਹਸੁਰਾਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਨ ਬਿਭੇਤਿ ਕਦਾਚਨ ॥ ੨,੪੯.

ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੁੱਖੀ, ਮਰੇ ਹੋਏ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਏ, ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਲੋਕ ਮੋਹ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਕੇ ਕਦੇ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ।

ਸਮ੍ਪਦਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਂਕਾਸ਼ਾ ਯੌਵਨਂ ਕੁਸੁਮੋਪਮਮ੍ । ਤਡਿਚ੍ਚਪਲਮਾਯੁष੍ਯਂ ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਾਨਤੋ ਧृਤਿਃ ॥ ੨,੪੯.

ਧਨ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਵਾਨੀ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਚੰਨਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਸ਼ਤਂ ਜੀਵਿਤਮਤ੍ਯਲ੍ਪਂ ਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯੈਸ੍ਤਦਰ੍ਧਕਮ੍ । ਬਾਲ੍ਯਰੋਗਜਰਾਦੁਃ ਖੈਰਲ੍ਪਂ ਤਦਪਿ ਨਿष੍ਫਲਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀ ਹੈ; ਆਲਸੀ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਆਦੀ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਚਪਨ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਵ੍ਯੇ ਨਿਰੁਦ੍ਯੋਗੀ ਜਾਗਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਕਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਯਸ੍ਥਾਨੇ ਹਾ ਨਰਃ ਕੋ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਤੇ ਆਲਸੀ, ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਵੇਲੇ ਸੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ—ਹਾਏ, ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਤੋਯਫੇਨਸਮੇ ਦੇਹੇ ਜੀਵੇਨਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ । ਅਨਿਤ੍ਯਾਪ੍ਰਯਸਵਾਸੇ ਕਥ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਿਰ੍ਭਯਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜਦ ਜੀਵਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਾਗ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ?

ਅਹਿਤੇ ਹਿਤਸਂਜ੍ਞਃ ਸ੍ਯਾਦਧ੍ਰੁਵੇ ਧ੍ਰੁਵਸਂਜ੍ਞਕਃ । ਅਨਰ੍ਥੇ ਚਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਃ ਸ੍ਵਮਰ੍ਥਂ ਯੋ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਃ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਭਲਾ ਸਮਝੇ, ਅਸਥਿਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਨੇ, ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਨੂੰ ਲਾਭ ਵਾਲਾ ਜਾਣੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਪਿ ਪ੍ਰਸ੍ਖਲਤਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਨਪਿ ਨ ਬੁਧ੍ਯਤਿ । ਪਠਨ੍ਨਪਿ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਦੇਵਮਾਯਾਵਿਮੋਹਿਤਃ ॥ ੨,੪੯.

ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਥੱਲੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਨਹੀਂ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਨ੍ਨਿਮਜ੍ਜਜ੍ਜਗਦਿਦਂ ਗਮ੍ਭੀਰੇ ਕਾਲਸਾਗਰੇ । ਮृਤ੍ਯੁਰੋਗਜਰਾਗ੍ਰਾਹੈਰ੍ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਪਿ ਬੁਧ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਗਹਿਰੀ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸ਼ਣਭਯਂ ਕਾਲਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਮਾਣੋ ਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਆਮਕੁਂਭ ਇਵਾਂਭਃ ਸ੍ਥੋ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣੋ ਨ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਕਾਲ ਹਰ ਪਲ ਡਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਘਟਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲੀਕ ਹੋਈ ਮਟਕੀ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਵੇष੍ਟਨਂ ਵਾਯੋਰਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਖਣ੍ਡਨਮ੍ । ਗ੍ਰਥਨਞ੍ਚ ਤਰਙ੍ਗਾਣਾਮਾਸ੍ਥਾ ਨਾਯੁषਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.

ਹਵਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਟੋੜਨਾ, ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰੋਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਆਦ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।

ਪृਥਿਵੀ ਦਹ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਮੇਰੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ । ਸ਼ੁष੍ਯਤੇ ਸਾਗਰਜਲਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚ ਕਾ ਕਥਾ ॥ ੨,੪੯.

ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੀ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਸਰੀਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ ਕਰੀਏ?

ਅਪਤ੍ਯਂ ਮੇ ਕਲਤ੍ਰਂ ਮੇ ਧਨਂ ਮੇ ਬਾਨ੍ਧਵਾਸ਼੍ਚ ਮੇ । ਜਲ੍ਪਨ੍ਤਮਿਤਿ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਜਂ ਹਨ੍ਤਿ ਕਾਲਵृਕੋ ਬਲਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.

‘ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਮੇਰਾ ਧਨ, ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ’—ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੌਤ ਦਾ ਭੇਡੀਆ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਦਂ ਕृਤਮਿਦਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਦਮਨ੍ਯਤ੍ਕृਤਾਕृਤਮ੍ । ਏਵਮੀਹਾਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਕृਤਾਨ੍ਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਵਸ਼ਮ੍ ॥ ੨,੪੯.

‘ਇਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਰ ਕੰਮ, ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੁਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।