ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਙ੍ਗਲਂ ਭਗਵਾਨ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਮਙ੍ਗਲਂ ਗਰੁਡਧ੍ਵਜਃ । ਮਙ੍ਗਲਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਕ੍ਸ਼ੋ ਮਙ੍ਗਲਾਯਤਨਂ ਹਰਿਃ ॥ ੨,੪੭.

ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਗਰੁੜ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ; ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਹਰੀ ਮੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

ਹਰਿਰ੍ਭਾਗੀਰਥੀ ਵਿਪ੍ਰਾ ਵਿਪ੍ਰਾ ਭਾਗੀਰਥੀ ਹਰਿਃ । ਭਾਗੀਰਥੀ ਹਰਿਰ੍ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਸਾਰਮੇਤਜ੍ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ ॥ ੨,੪੭.

ਹਰੀ, ਭਾਗੀਰਥੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭਾਗੀਰਥੀ ਤੇ ਹਰੀ; ਭਾਗੀਰਥੀ, ਹਰੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਇਹੀ ਤਿੰਨੋ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।

ਇਤਿ ਸੂਤਮੁਖੋਦ੍ਗੀਰ੍ਣਾਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਮਣ੍ਡਿਤਾਮ੍ । ਵੈष੍ਣਵਿਂ ਵਾਕ੍ਸੁਧਾਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ऋषਯਸ੍ਤੁष੍ਟਿਮਾਯਯੁਃ ॥ ੨,੪੭.

ਸੂਤ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਬਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਪਾ ਲਿਆ।

ਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਂਸੁਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਸੂਤਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਨਮ੍ । ਪ੍ਰਹਰ੍षਮਤੁਲਂ ਪ੍ਰਾਪੁਰ੍ਮੁਨਯਃ ਸ਼ੌਨਕਾਦਯਃ ॥ ੨,੪੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਤੇ ਸੂਤ ਜੀ ਦੀ, ਜੋ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਅਪਵਿਤ੍ਰਃ ਪਵਿਤ੍ਰੋ ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਂ ਗਤੋਪਿ ਵਾ । ਯਃ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਕ੍ਸ਼ਂ ਸ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੁਚਿਃ ॥ ੨,੪੭.

ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਵੀ ਕੰਵਲੇ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੪੮ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਉਵਾਚ । ਯੇ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਨਿਵਸਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਜਾਤੌ ਨਿਧਨਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ । ਕਾਲੇ ਸ੍ਵਕੀਯੇ ਨਿਜਪੁਣ੍ਯਸਂਖ੍ਯਯਾ ਵਦਨ੍ਤਿ ਲਾਕ ਕਥਸ੍ਵ ਤਨ੍ਮੇ ॥ ੨,੪੮.

ਤਾਰਕਸ਼ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਮਰਤਿਆ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੋਣ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਕਰਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਹੋ।

ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰੇਣ ਵਿਧਾਤृਨਿष੍ਪਾਦਿਤਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਕੇਨੈਵ ਪੁਣ੍ਯੇਨ ਮੁਦਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਕੇਨੈਵ ਕੁਲਂ ਬਲਂ ਵਯਃ ॥ ੨,੪੮.

ਉਹ ਲੋਕ ਇਕ ਐਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਕਿਸ ਪੂਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਉਮਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ?

ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਥ ਦੇਵੋ ਗਰੁਡਂ ਤ੍ਵਵੋਚਤ੍ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਵਪੁਃ ਕਰ੍ਮਭਯਞ੍ਚ ਰੂਪਮ੍ । ਸृष੍ਟਾ ਧਰਾ ਯੇਨ ਚਰਾਚਰਂ ਜਗਤ੍ਸ ਯੇਨ ਸ਼ਸ੍ਤਾ ਵਿਹਿਤੋ ਯਮੋ ਵਿਭੁਃ ॥ ੨,੪੮.

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵ ਨੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ: ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਬਣਾਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਂ ਚਿਰਮੋਕ੍ਸ਼ਸਞ੍ਚਯਮਨ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਯਮਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨਾਮ੍ । ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਚਾਙ੍ਗੁष੍ਠਸਮੇ ਸ ਤਤ੍ਰ ਵੈ ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੇਹਂ ਸ੍ਵਮਨ੍ਦਿਰਮ੍? ॥ ੨,੪੮.

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਧਰਮ, ਧਨ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੰਚੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੂਜਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਪਾਸ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਘਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਗृਹੀਤਪਾਸ਼ੋ ਰੁਦਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਸੁਪੁਣ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਜ ਦੇਹਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਪੂਜਾ ਪਿਤृਦੇਵਤृਪ੍ਤਿਦਂ ਮੋਹਾਨ੍ਨ ਚੇष੍ਟਂ ਨ ਚ ਪੁਤ੍ਤ੍ਰਸਨ੍ਤਤਿਃ ॥ ੨,੪੮.

ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਤਾਨ, ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ।

ਨ ਮੇऽਸ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ਯਮਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨੋ ਮਯਾ ਨ ਕृਤ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਜਦੇਹਲਿਪ੍ਸਯਾ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਤ੍ਵਮਤੀਵ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਨਾਧੀਤਵਾਨ੍ਵੇਦਪੁਰਾਣਸਂਹਿਤਾਃ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸੁਰਤ੍ਨਂ ਕਰਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਗਤਂ ਦੇਹਨ੍ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨਿਸ੍ਤਰ ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਮ੍ ॥ ੨,੪੮.

ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਵੇਦ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਤਾਂ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਕਿਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

ਯਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਬਾਹੁਬਲੇਨ ਸਂਯੁਗੇ ਲਲਾਟਦੇਸ਼ਾਦ੍ਰੁਧਿਰਂ ਮੁਖੇ ਪਪੌ । ਤਤ੍ਸੋਮਪਾਨਂ ਹਿ ਕृਤਂ ਮਹਾਮਖੇ ਜੀਵਨ੍ਮृਤਃ ਸੋऽਪਿ ਹਿ ਯਾਤਿ ਮੁਕ੍ਤਿਕ੍ ॥ ੨,੪੮.

ਕੋਈ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਖੂਨ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾ ਪੀਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਂ ਮਰੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਨੇਕਾਨਿ ਕृਤਾਨਿ ਤਾਨਿ ਪੀਤਾਨ੍ਯਨੇਕਾਨ੍ਯਪਿ ਗਰ੍ਹਿਤਾਨਿ । ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਸਮਰੇ ਰਿਪੂਣਾਂ ਯਃ ਸਂਮੁਖਂ ਯਾਤਿ ਸ ਮੁਕ੍ਤਪਾਪਃ ॥ ੨,੪੮.

ਕਈ ਥਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਕਈ ਸੁਭੋਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਨਿੰਦਾ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ; ਪਰ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਵਯੋ ਵਾਪਿ ਵਿਸ਼ੋਨ੍ਵਯੋ ਵਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਨ੍ਵਯੋ ਵਾਪਿ ਹਿ ਨੀਚਵਰ੍ਣਃ । ਸਂਗ੍ਰਾਮਦੇਵਦ੍ਵਿਜਬਾਲਘਾਤੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀਵृਦ੍ਧਹਾ ਦੀਨਤਪਸ੍ਵਿਹਨ੍ਤਾ ॥ ੨,੪੮.

ਚਾਹੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼, ਵੈਸ਼ ਵੰਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਵੰਸ਼ ਜਾਂ ਨੀਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬੱਚਿਆਂ, ਔਰਤਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ—

ਉਪਦ੍ਰੁਤੇष੍ਵੇषੁ ਪਰਾਙ੍ਮੁਖੋ ਯਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਾਃ ਸਕਲਾਃ ਪਰਾਙ੍ਮੁਖਾਃ । ਤਿਲੋਦਕਂ ਨੈਵ ਪਿਬਨ੍ਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇ ਹੁਤਂ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਹੁਤਾਸ਼ਨੋਪਿ ਤਤ੍ ॥ ੨,੪੮.

ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਹ ਪਿੱਠ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਠ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ ਤਿਲ-ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ, ਤੇ ਅੱਗ ਉਸਦੇ ਹਵਨ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਦੀ।

ਦ੍ਵੇषਾਦ੍ਭਯਾਦ੍ਵਾ ਸਮਰੇ ਸਮਾਗਤੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਪਰਸੈਨ੍ਯਸਂਮੁਖਃ । ਨ ਯਾਤਿ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰ ਮृਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਤ੍ਰਂ ਬਲਂ ਤਸ੍ਯ ਗਤਂ ਤਥੈਵ । ਦ੍ਵਿਜਾਯ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਕਨਕਂ ਮਹੀਮਿਮਾਂ ਭੂਯਃ ਸ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਵਤੀਹ ਲੋਕੇ ॥ ੨,੪੮.

ਜੇ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ, ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਪਿੱਠ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਕਸ਼ਤਰੀ ਬਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਦਾਨਂ ਪ੍ਰਦਤ੍ਤਂ ਗ੍ਰਹਣੇ ਦ੍ਵਿਜੇਨ੍ਦ੍ਰੇ ਸ੍ਨਾਨਂ ਕृਤਂ ਤੇਨ ਸਦਾ ਸੁਤੀਰ੍ਥੇ । ਗਤ੍ਵਾ ਗਯਾਯਾਂ ਪਿਤृਪਿਣ੍ਡਦਾਨਂ ਕृਤਂ ਸਦਾ ਯੋ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਤੁ ਯੁਦ੍ਧੇ ॥ ੨,੪੮.

ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਸਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਹ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ।

ਯਃ ਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਤ੍ਰਦੇਹਨ੍ਤੁ ਵਿਹਾਯ ਸ਼ੋਚਤੇ ਰਣਾਙ੍ਗਣੇ ਸ੍ਵਾਮਿਵਧੇ ਚ ਗੋਗ੍ਰਹੇ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਬਾਲਘਾਤੇ ਪਥਿ ਸਾਰ੍ਥਹੇਤਵੇ ਮਯਾ ਸ੍ਵਕੋਸ਼ਂ ਨ ਹਤਂ ਨ ਪਾਤਿਤਮ੍ ॥ ੨,੪੮.

ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਮੌਤ, ਗਾਂ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਔਰਤ ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜਾਂ ਸਾਰਥ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਖ਼ਜਾਨਾ ਨਾ ਗਇਆ, ਨਾ ਮੈਂ ਖਰਚਿਆ—

ਵੈਸ਼੍ਯਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਿਸ਼ੋਚਤੇ ਤਦਾ ਗृਹੀਤਪਾਸ਼ੋ ਨ ਮਯਾਪਿ ਸਞ੍ਚਿਤਮ੍ । ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਚੋਕ੍ਤਂ ਕ੍ਰਯ ਵਿਕ੍ਰਯੇਣ ਮੋਹਾਦ੍ਵਿਮੂਢੇਨ ਕੁਟੁਮ੍ਬਹੇਤਵੇ ॥ ੨,੪੮.

ਜੇ ਵੈਸ਼ ਆਪਣਾ ਧੰਧਾ ਲੈ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪੂਣ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ। ਖਰੀਦ-ਵੇਚ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਮੋਹ ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ।

ਸ਼ੂਦ੍ਰਂ ਵਪੁਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯਸ਼ਸ੍ਕਰਂ ਸਦਾ ਦਾਨਂ ਦ੍ਵਿਜੇਭ੍ਯੋ ਨ ਕृਤਂ ਦ੍ਵਿਜਾਰ੍ਚਨਮ੍ । ਚ੍ਦृਦਦ੍ਯਤ੍ਦਦ੍ਵਡ੍ਢ ਢਦ੍ਧਦृਥ੍ਰ੍ਦਦृਧ੍ਡ੍ਢਥ੍ਰ੍ਡਡ੍ਢਦ੍ਧ ਜਲਾਸ਼ਯੋ ਨੈਵ ਕृਤੋ ਧਰਾਤਲੇ ਅਸਂਸ੍ਕृਤੋ ਵਿਪ੍ਰਵਰੋ ਨ ਸਂਸ੍ਕृਤਃ ॥ ੨,੪੮.

ਜਦੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮਦੇਨ ਸੁਸ੍ਥਿਤਂ ਮਯਾ ਸੁਤੀਰ੍ਥੇ ਸ੍ਵਵਪੁਰ੍ਨ ਚੋਜ੍ਝਿਤਮ੍ । ਧਰ੍ਮੋਰ੍ਜਿਤੋ ਨੈਵ ਨ ਦੇਵਪੂਜਨਂ ਕृਤਂ ਮਯਾ ਚੈਵ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਹੇਤਵੇ ॥ ੨,੪੮.

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਰਤਬ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿਆ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ; ਨਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

ਦੇਹਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਥੈਵ ਪਿਣ੍ਡਜਂ ਵਰ੍ਣਾਂਸ੍ਤਥੈਵਾਨ੍ਤ੍ਯਜਮ੍ਲੇਚ੍ਛਸਂਜ੍ਞਿਤਾਨ੍ । ਮਰੁਨ੍ਮਯਂ ਦੇਹਮਿਮੇ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਨੈਵੇਹਮਾਨਾਃ ਪਥਿ ਧਰ੍ਮਸਂਕੁਲੇ ॥ ੨,੪੮.

ਜਦੋਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਮਿਲਿਆ, ਮੈਂ ਉਹ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਗਿਆ ਜੋ ਅੰਤਜ ਤੇ ਮਲੇਛ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।

ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਧਰ੍ਮਕृਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਕੀਯਂ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਪਥਿ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤ੍ਸ੍ਵਮ੍ । ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਤਾਨਿ ਮਨੋਰਮਾਣਿ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਯਾਨਿ ॥ ੨,੪੮.

ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਧਰਮਕ ਰਸਤਾ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਲਕੜ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਬਚਨ ਸੁਣ, ਜੋ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਰਾ ਹਿ ਲੋਕੇषੁ ਭਵੇਤ੍ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਦ੍ਵੀਪੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਚ ਜਮ੍ਬੁਕਾਖ੍ਯਮ੍ । ਦੇਸ਼ੇषੁ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਪਿ ਦੇਵਦੇਸ਼ਃ ਜੀਵੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਮਨੁष੍ਯ ਏਵ ॥ ੨,੪੮.

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚ ਜੰਬੂ ਟਾਪੂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਵਰ੍ਣੇषੁ ਧਰ੍ਮਿष੍ਠਨਰਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਃ । ਧਰ੍ਮੇਣ ਸੌਖ੍ਯਂ ਸਮੁਪੈਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਹਾਪਥੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੨,੪੮.

ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਮਾਣਯੋਗ ਹਨ; ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ; ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਵੱਡੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯਦਾ ਗਤਾਯੁਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਨ੍ ਸ੍ਥਿਤੋऽਹਂ ਕृਮਿਕੀਟਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਸਰੀਸृਪੋऽਹਂ ਮਸ਼ਕੋ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਸ਼੍ਚਤੁष੍ਪਦੋऽਹਂ ਵਨਸੂਕਰੋऽਹਮ੍ ॥ ੨,੪੮.

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿੰਦਗੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਛੀ, ਮੈਂ ਕੀੜਾ, ਕਿਰਮ, ਸਰਪ, ਮੱਛਰ, ਚੌਪਾਇਆ, ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਆ।

ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਹਿ ਗਰ੍ਭਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਜਾਤਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯਸ੍ਤਦਿਦਞ੍ਚ ਵਿਸ੍ਮਰੇਤ੍ । ਯਚ੍ਚਿਨ੍ਤਿਤਂ ਗਰ੍ਭਸਮਾਗਤੇਨ ਵੈ ਬਾਲੋ ਯੁਵਾ ਵृਦ੍ਧਵਯਾ ਬਭੂਵ ॥ ੨,੪੮.

ਗਰਭ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਗਰਭ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੱਚਾ, ਜਵਾਨ, ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੋਹਾਦ੍ਵਿਨਾष੍ਟਂ ਯਦਿ ਗਰ੍ਭਚਿਨ੍ਤਿਤਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਪੁਨਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਗਤੇ ਚਦੇਹੇ । ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਨष੍ਟੇ ਹृਦਿ ਚਿਨ੍ਤਿਤਂ ਗਤਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਪੁਨਰ੍ਗਰ੍ਭਗਤੇ ਚ ਦੇਹੇ ॥ ੨,੪੮.

ਜੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਨष੍ਟੇ ਹृਦਿ ਚਿਨ੍ਤਿਤਂ ਪੁਨਰ੍ਮਯਾ ਸ੍ਵਕੋਸ਼ੇ ਪਰਵਞ੍ਚਨਂ ਕृਤਮ੍ । ਦ੍ਯੂਤੈਸ਼੍ਛਲੇਨਾਪਿ ਚ ਚੌਰ੍ਯਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਧਰ੍ਮਂ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਰਕ੍ਸ਼ਣੇ ॥ ੨,੪੮.

ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਫਿਰ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ; ਜੂਏ, ਚਲਾਕੀ, ਤੇ ਚੋਰੀ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ।