ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਾਦਾਧਸ੍ਤੁ ਤਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਾਦੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਤਲਂ ਤਥਾ । ਜਾਨੁਭ੍ਯਾਂ ਸੁਤਲਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਕ੍ਥਿਦੇਸ਼ੇ ਮਹਾਤਲਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤਲ ਲੋਕ ਹੈ, ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਤਲ; ਗੁੱਟਿਆਂ ਤੇ ਸੁਤਲ, ਰਾਨਾਂ ਤੇ ਮਹਾਤਲ ਜਾਣੋ।

ਤਥਾ ਤਲਾਤਲਞ੍ਚੋਰੌ ਗੁਹ੍ਯਦੇਸ਼ੇ ਰਸਾਤਲਮ੍ । ਪਾਤਾਲਂ ਕਟਿਸਂਸ੍ਥਨ੍ਤੁ ਪਾਦਾਦੌ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਬੁਧਃ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਲਾਤਲ ਪਿੰਡੀਆਂ ਤੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਰਸਾਤਲ; ਕਮਰ ਤੇ ਪਾਤਾਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਤੱਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਭੂਰ੍ਲੋਕਂ ਨਾਭਿਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਂ ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਤਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕਂ ਹृਦਯੇ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇ ਮਹਸ੍ਤਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਭੂਰ ਲੋਕ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਭੁਵਰ ਲੋਕ; ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਲੋਕ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮਹਰ ਲੋਕ ਜਾਣੋ।

ਜਨਲੋਕਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਤਪੋਲੋਕਂ ਲਲਾਟਕੇ । ਸਤ੍ਯਲੋਕਂ ਮਹਾਰਨ੍ਧ੍ਰੇ ਭੁਵਨਾਨਿ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ॥ ੨,੩੨.

ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜਨ ਲੋਕ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਤਪ ਲੋਕ; ਵੱਡੀ ਛਿਦਰ ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਕੋਣੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਮੇਰੁਰਧਃ ਕੋਣੇ ਚ ਮਨ੍ਦਰਃ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚੈਵ ਕੈਲਾਸੋ ਵਾਮਭਾਗੇ ਹਿਮਾਚਲਃ ॥ ੨,੩੨.

ਤਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਹੇਠਾਂ ਮੰਦਰ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੈਲਾਸ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਿਮਾਚਲ।

ਨਿषਧਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਃ । ਮਲਯੋ (ਰਮਣੋ) ਵਾਮਰੇਖਾਯਾਂ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਉਪਰ ਨਿਸ਼ਧ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ; ਖੱਬੀ ਲਕੀਰ ਤੇ ਮਲਯਾ (ਜਾਂ ਰਮਣ) — ਇਹ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ।

thumb|400px|ਕੁਸ਼ਾ ਏਵਂ ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥ ਪਤ੍ਰਯੋਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦਰ੍ਸ਼ੀ ਅਵਲੋਕਨਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਜਮ੍ਬੂਃ ਸ਼ਾਕੋ ਮਜ੍ਜਾਸੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਾਂਸੇ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪਃ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂ, ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕ; ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ, ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਵਚਾਯਾਂ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਰ੍ਦ੍ਵੀਪੋ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਃ ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਚ ਸਞ੍ਚਯੇ । ਨਖਸ੍ਥਃ ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪਃ ਸਾਗਰਾਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦਵੀਪ, ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਪਲਕਸ਼; ਨਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਵੀਪ, ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ।

ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰੇ ਕ੍ਸ਼ਾਰੇ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਸਾਗਰਃ । ਸੁਰੋਦਧਿਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਃ ਮਜ੍ਜਾਯਾਂ ਘृਤਸਾਗਰਃ ॥ ੨,੩੨.

ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਾਰੋਦ, ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ; ਕਫ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਰੋਦਧੀ, ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ।

ਰਸੋਦਧਿਂ ਰਸੇ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛੋਣਿਤੇ ਦਧਿਸਾਗਰਮ੍ । ਸ੍ਵਾਦੁਲਂ ਲਮ੍ਬਿਕਾਸ੍ਥਾਨੇ ਗਰ੍ਭੋਦਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਸਵਾਦ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਰਸ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਲਹੂ ਵਿਚ ਦਹੀਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੀਭ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੰਬਿਕਾ ਦੇ ਥਾਂ ਮਿੱਠਾਸ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿਚ ਗਰਭਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ।

ਨਾਦਚਕ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਬਿਨ੍ਦੁਚਕ੍ਰੇ ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ । ਲੋਚਨਸ੍ਥਃ ਕੁਜੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਹृਦਯੇ ਚ ਬੁਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਨਾਦ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਿੰਦੂ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਚੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮੰਗਲ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਬੁਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਥਾਨੇ ਗੁਰੁਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਰੁਕ੍ਰੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਨਾਭਿਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਨ੍ਦੋ ਮੁਖੇ ਰਾਹੁਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਦਾ ॥ ੨,੩੨.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ, ਸ਼ੁਕਰ ਵਿਚ ਸ਼ੁਕਰ, ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਸ਼ਨੀ, ਤੇ ਮੁਹਾਂ ਵਿਚ ਰਾਹੂ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਯੁ (ਦ) ਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕੇਤੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਗ੍ਰਹਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਵਿਭਕ੍ਤਞ੍ਚ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਮਾਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਕਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਪਾਖਾਣੀ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਕੇਤੂ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਪੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯੇ ਹਿ ਸਂਸਾਰੇ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਾ ਚ ਤृषਾ ਰੌਦ੍ਰਾ ਦਾਹੋਦ੍ਭੂਤਾ ਚ ਮੂਰ੍ਛਨਾ ॥ ੨,੩੨.

ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਰਦੇ ਹੀ ਹਨ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਭੁੱਖ, ਪਿਆਸ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾ ਤੇ ਮੂਰਛ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰ ਪੀਡਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮਾ ਰੌਦ੍ਰਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਵृਸ਼੍ਚਿਕਦਂਸ਼ਜਾਃ । ਵਿਨਾਸ਼ਃ ਪੂਰ੍ਣਕਾਲੇ ਚ ਜਾਯਤੇ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਛੂ ਦੇ ਡੰਸ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਹਰ ਜੀਵ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਰੇ ਅਗ੍ਰੇ ਹਿ ਧਾਵਨ੍ਤਿ ਯਮਲੋਕਗਤਸ੍ਯਵੈ । ਤਪ੍ਤਵਾਲੁਕਮਧ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਦ੍ਵਹ੍ਨਿਮਧ੍ਯਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਤਪਦੀ ਰੇਤ ਤੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।

ਕੇਸ਼ਗ੍ਰਾਹੈਃ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਯਮਕਿਙ੍ਕਰੈਃ । ਪਾਪਿष੍ਠਾਸ੍ਤ੍ਵਧਮਾਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਦਯਾਧਰ੍ਮਵਿਵਿਰ੍ਜਿਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ, ਬੁਰੇ ਤੇ ਦਇਆ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਨ, ਤਾਰਕਸ਼।

ਯਮਲੋਕੇ ਵਸਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਕੁਟ੍ਯਾਂ ਜਨ੍ਮ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਏਵਂ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯੇ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ, ਇਕ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਰਕਸ਼, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯੇ ਹਿ ਸਂਸਾਰੇ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਆਯੁਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਵਿਤ੍ਤਞ੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨਿਧਨਮੇਵ ਚ ॥ ੨,੩੨.

ਜੋ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਰਦੇ ਹੀ ਹਨ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਉਮਰ, ਕਰਮ, ਦੌਲਤ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੌਤ—

ਪਞ੍ਚੈਤਾਨਿ ਹਿ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਦੇਹਿਨਃ । ਕਰ੍ਮਣਾ ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਰ੍ਮਣੈਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਇਹ ਪੰਜ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵ ਲਈ ਨਿਧਾਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਭਯਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮਂ ਕਰ੍ਮਣੈਵਾਭਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਅਧੋਮੁਖਂ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਪਾਦਂ ਗਰ੍ਭਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕਰ੍षਤਿ ॥ ੨,੩੨.

ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ—all ਕੁਝ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ, ਹਵਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਗਰਭ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਜਨ੍ਮਤੋ ਵੈष੍ਣਵੀ ਮਾਯਾ ਸਂਮੋਹਯਤਿ ਸਤ੍ਵਰਮ੍ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਕृਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਜਨ੍ਮ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਜੀਵ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਕृਤਾਦੁਤ੍ਤਮੋ ਭੋਗਭੋਗ੍ਯਵਾਨ੍ ਸੁਕੁਲੇ ਭਵੇਤ੍ । ਯਥਾਯਥਾ ਦੁष੍ਕृਤਂ ਤਤ੍ਕੁਲੇ ਹੀਨੇ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਜਿਸ ਨੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਮੰਦ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਉਤਨਾ ਹੀਨ ਘਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਦਰਿਦ੍ਰੋ ਵ੍ਯਾਧਿਤੋ ਮੂਰ੍ਖਃ ਪਾਪਕृਦ੍ਦੁਃਖਭਾਜਨਮ੍ । ਅਤਃ ਪਰਂ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਤੇ ਕਥਯਾਮਿ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੨,੩੨.

ਗਰੀਬ, ਬਿਮਾਰ, ਮੂਰਖ, ਪਾਪੀ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ, ਖਗੇਸ਼ਵਰ?

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੩੩ ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਜਨ੍ਤੋਃ ਕਥਿਤਂ ਮਯਿ ਪੁਤ੍ਤ੍ਰਕੇ । ਯਮਲੋਕਃ ਕਿਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਚਰਾਚਰੇ । ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਤਸ੍ਯ ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਅਧ੍ਵਾ ਚੈਵ ਕਿਯਾਨ੍ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੨,੩੩.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੀਵ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਿਤਾ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਹਨ? ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਰਾਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।

ਕੈਸ਼੍ਚ ਪਾਪੈਃ ਕृਤੈਰ੍ਦੇਵ ਕੇਨ ਵਾ ਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਣਾ । ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਥਯਸ੍ਵ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ ੨,੩੩.

ਕਿਹੜੇ ਪਾਪਾਂ ਜਾਂ ਕਿਹੜੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਾ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । षਟਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ । ਯਮਲੋਕਸ੍ਯ ਚਾਧ੍ਵਾਨਮਨ੍ਤਰਾ ਮਾਨੁषਸ੍ਯ ਚ ॥ ੨,੩੩.

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਤੇ ਯਮ ਲੋਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ।

ਧ੍ਮਾਤਤਾਮ੍ਰਮਿਵਾਤਪ੍ਤੋ ਜ੍ਵਲਦ੍ਦੁਰ੍ਗੋ ਮਹਾਪਥਃ । ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪਾਪਿष੍ਠਾ ਮਾਨਵਾ ਮੂਢਚੇਤਸਃ ॥ ੨,੩੩.

ਜਿਵੇਂ ਭੱਟੀ ਵਿੱਚ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਤਾਮਬਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਇਕ ਭੜਕਦਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਰਸਤਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਪਾਪੀ ਤੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਣ੍ਟਕਾਸ਼੍ਚ ਸੁਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਾ ਵੈ ਵਿਵਿਧਾ ਘੋਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ । ਤੈਸ੍ਤੁਵਾਲੁਕ੍ਸ਼ਿਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ ਹੁਤਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥੋਲ੍ਬਣਃ ॥ ੨,੩੩.

ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਡੇ ਹਨ; ਉਹ ਕੰਡੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵੀ ਹੈ।