ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਰੁਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਹੁਤਾਸ਼ਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਮਣ੍ਡਲੇ ਚੋਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਅੱਗ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਗੁਦਗ੍ਵਾ ਕृਤੇਨੇਹ ਸ਼ਿਰਸਾ ਲੋਕਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਵ੍ਰਜਤੇ ਯਦਿ ਪਾਪਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਪੁਂਸੋ ਭਵੇਤ੍ਖਗ ॥ ੨,੩੨.

ਜੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਗ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਪਾਪ ਘੱਟ ਹੋਣ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਰਤ੍ਨੇ ਮੁਖੇ ਮੁਕ੍ਤੇ ਜਿਵੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ । ਤੁਲਸੀ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਗਾਵੋ ਵਿष੍ਣੁਰੇਕਾਦਸ਼ੀ ਖਗ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰਤਨ, ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਖਗ।

ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਵਹਣਾਨ੍ਯੇਵ ਭਵਾਬ੍ਧੌ ਮਜ੍ਜਤਾਂ ਨृਣਾਮ੍ । ਵਿष੍ਣੁਰੇਕਾਦਸ਼ੀ ਗੀਤਾ ਤੁਲਸੀ ਵਿਪ੍ਰਧੇਨਵਃ ॥ ੨,੩੨.

ਜੋ ਲੋਕ ਭਵ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਜਹਾਜ਼ ਹਨ: ਵਿਸ਼ਨੁ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਗੀਤਾ, ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗਾਂ।

ਅਸਾਰੇ ਦੁਰ੍ਗਸਂਸਾਰੇ षਟ੍ਪਦੀ ਭਕ੍ਤਿਦਾਯਿਨੀ । ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯੇਤਿ ਜਪਨ੍ਨਰਃ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਅਸਾਰ ਤੇ ਔਖੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਛੇ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਲੋਕ ਭਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ 'ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਇਆ' ਜਪਦਾ ਹੈ—

ਓਙ੍ਕਾਰਪੂਰ੍ਵਂ ਸਾਯੁਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਨ੍ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਪੂਜਯਾਪਿ ਚ ਮਲ੍ਲੋਕਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਾਰਾਦ੍ਦਿਵਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਪਣ ਵਾਲਾ ਨਿਸਚਿਤ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਲੋਕ ਤੇ ਜਲਦੀ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਨ੍ਧਾਭਾਵੇ ਮਮਤ੍ਵੇਤੁ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪੁਰੁषਸੂਕ੍ਤਤਃ । ਯਸ੍ਯਯਸ੍ਯਾਧਿਕਤ੍ਵਂ ਤੁ ਸਾਧਨੇष੍ਵੇषੁ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਮਤਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਾਸ਼ਯਪ, ਜਿੰਨੀ ਵਧੀਕ ਸਾਧਨਾ, ਉਤਨਾ ਵਧੀਕ ਫਲ—

ਤਤ੍ਤਤ੍ਫਲਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਵਧਾਰਯ । ਦਾਤਵ੍ਯਾਨਿ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰੀਤੋऽਸੌ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਉਸ ਕੰਮ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੇਗਾ।

ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸ੍ਨਾਨਾਦਿषੁ ਫਲਂ ਮਯਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੇ ਯੇ ਗੁਣਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪਾਤਾਲਭੂਧਰਾ ਲੋਕਾਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵੀਪਸਾਗਰਾਃ । ਆਦਿਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਿਣ੍ਡਮਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਪਾਤਾਲ, ਪਹਾੜ, ਹੋਰ ਲੋਕ, ਟਾਪੂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪਾਦਾਧਸ੍ਤੁ ਤਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਾਦੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਤਲਂ ਤਥਾ । ਜਾਨੁਭ੍ਯਾਂ ਸੁਤਲਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਕ੍ਥਿਦੇਸ਼ੇ ਮਹਾਤਲਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤਲ ਲੋਕ ਹੈ, ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਤਲ; ਗੁੱਟਿਆਂ ਤੇ ਸੁਤਲ, ਰਾਨਾਂ ਤੇ ਮਹਾਤਲ ਜਾਣੋ।

ਤਥਾ ਤਲਾਤਲਞ੍ਚੋਰੌ ਗੁਹ੍ਯਦੇਸ਼ੇ ਰਸਾਤਲਮ੍ । ਪਾਤਾਲਂ ਕਟਿਸਂਸ੍ਥਨ੍ਤੁ ਪਾਦਾਦੌ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਬੁਧਃ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਲਾਤਲ ਪਿੰਡੀਆਂ ਤੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਰਸਾਤਲ; ਕਮਰ ਤੇ ਪਾਤਾਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਤੱਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਭੂਰ੍ਲੋਕਂ ਨਾਭਿਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਂ ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਤਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕਂ ਹृਦਯੇ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇ ਮਹਸ੍ਤਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਭੂਰ ਲੋਕ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਭੁਵਰ ਲੋਕ; ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਲੋਕ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮਹਰ ਲੋਕ ਜਾਣੋ।

ਜਨਲੋਕਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਤਪੋਲੋਕਂ ਲਲਾਟਕੇ । ਸਤ੍ਯਲੋਕਂ ਮਹਾਰਨ੍ਧ੍ਰੇ ਭੁਵਨਾਨਿ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ॥ ੨,੩੨.

ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜਨ ਲੋਕ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਤਪ ਲੋਕ; ਵੱਡੀ ਛਿਦਰ ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਕੋਣੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਮੇਰੁਰਧਃ ਕੋਣੇ ਚ ਮਨ੍ਦਰਃ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚੈਵ ਕੈਲਾਸੋ ਵਾਮਭਾਗੇ ਹਿਮਾਚਲਃ ॥ ੨,੩੨.

ਤਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਹੇਠਾਂ ਮੰਦਰ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੈਲਾਸ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਿਮਾਚਲ।

ਨਿषਧਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਃ । ਮਲਯੋ (ਰਮਣੋ) ਵਾਮਰੇਖਾਯਾਂ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਉਪਰ ਨਿਸ਼ਧ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ; ਖੱਬੀ ਲਕੀਰ ਤੇ ਮਲਯਾ (ਜਾਂ ਰਮਣ) — ਇਹ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ।

thumb|400px|ਕੁਸ਼ਾ ਏਵਂ ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥ ਪਤ੍ਰਯੋਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦਰ੍ਸ਼ੀ ਅਵਲੋਕਨਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਜਮ੍ਬੂਃ ਸ਼ਾਕੋ ਮਜ੍ਜਾਸੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਾਂਸੇ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪਃ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂ, ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕ; ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ, ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਵਚਾਯਾਂ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਰ੍ਦ੍ਵੀਪੋ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਃ ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਚ ਸਞ੍ਚਯੇ । ਨਖਸ੍ਥਃ ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪਃ ਸਾਗਰਾਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦਵੀਪ, ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਪਲਕਸ਼; ਨਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਵੀਪ, ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ।

ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰੇ ਕ੍ਸ਼ਾਰੇ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਸਾਗਰਃ । ਸੁਰੋਦਧਿਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਃ ਮਜ੍ਜਾਯਾਂ ਘृਤਸਾਗਰਃ ॥ ੨,੩੨.

ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਾਰੋਦ, ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ; ਕਫ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਰੋਦਧੀ, ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ।

ਰਸੋਦਧਿਂ ਰਸੇ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛੋਣਿਤੇ ਦਧਿਸਾਗਰਮ੍ । ਸ੍ਵਾਦੁਲਂ ਲਮ੍ਬਿਕਾਸ੍ਥਾਨੇ ਗਰ੍ਭੋਦਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਸਵਾਦ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਰਸ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਲਹੂ ਵਿਚ ਦਹੀਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੀਭ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੰਬਿਕਾ ਦੇ ਥਾਂ ਮਿੱਠਾਸ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿਚ ਗਰਭਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ।

ਨਾਦਚਕ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਬਿਨ੍ਦੁਚਕ੍ਰੇ ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ । ਲੋਚਨਸ੍ਥਃ ਕੁਜੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਹृਦਯੇ ਚ ਬੁਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਨਾਦ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਿੰਦੂ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਚੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮੰਗਲ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਬੁਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਥਾਨੇ ਗੁਰੁਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਰੁਕ੍ਰੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ । ਨਾਭਿਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਨ੍ਦੋ ਮੁਖੇ ਰਾਹੁਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਦਾ ॥ ੨,੩੨.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ, ਸ਼ੁਕਰ ਵਿਚ ਸ਼ੁਕਰ, ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਸ਼ਨੀ, ਤੇ ਮੁਹਾਂ ਵਿਚ ਰਾਹੂ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਯੁ (ਦ) ਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕੇਤੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਗ੍ਰਹਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਵਿਭਕ੍ਤਞ੍ਚ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਮਾਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਕਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਪਾਖਾਣੀ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਕੇਤੂ, ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਪੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯੇ ਹਿ ਸਂਸਾਰੇ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਬੁਭੁਕ੍ਸ਼ਾ ਚ ਤृषਾ ਰੌਦ੍ਰਾ ਦਾਹੋਦ੍ਭੂਤਾ ਚ ਮੂਰ੍ਛਨਾ ॥ ੨,੩੨.

ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਰਦੇ ਹੀ ਹਨ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਭੁੱਖ, ਪਿਆਸ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾ ਤੇ ਮੂਰਛ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਯਤ੍ਰ ਪੀਡਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮਾ ਰੌਦ੍ਰਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਵृਸ਼੍ਚਿਕਦਂਸ਼ਜਾਃ । ਵਿਨਾਸ਼ਃ ਪੂਰ੍ਣਕਾਲੇ ਚ ਜਾਯਤੇ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਛੂ ਦੇ ਡੰਸ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਹਰ ਜੀਵ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਗ੍ਰੇ ਅਗ੍ਰੇ ਹਿ ਧਾਵਨ੍ਤਿ ਯਮਲੋਕਗਤਸ੍ਯਵੈ । ਤਪ੍ਤਵਾਲੁਕਮਧ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਦ੍ਵਹ੍ਨਿਮਧ੍ਯਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਤਪਦੀ ਰੇਤ ਤੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।

ਕੇਸ਼ਗ੍ਰਾਹੈਃ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਯਮਕਿਙ੍ਕਰੈਃ । ਪਾਪਿष੍ਠਾਸ੍ਤ੍ਵਧਮਾਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਦਯਾਧਰ੍ਮਵਿਵਿਰ੍ਜਿਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ, ਬੁਰੇ ਤੇ ਦਇਆ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਨ, ਤਾਰਕਸ਼।

ਯਮਲੋਕੇ ਵਸਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਕੁਟ੍ਯਾਂ ਜਨ੍ਮ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਏਵਂ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯੇ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ, ਇਕ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਰਕਸ਼, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯੇ ਹਿ ਸਂਸਾਰੇ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਆਯੁਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਵਿਤ੍ਤਞ੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨਿਧਨਮੇਵ ਚ ॥ ੨,੩੨.

ਜੋ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਰਦੇ ਹੀ ਹਨ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਉਮਰ, ਕਰਮ, ਦੌਲਤ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਮੌਤ—