ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਿਲਾਨ੍ ਗੋਮਯਲਿਪ੍ਤਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਤਤ੍ਰ ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਗਉਮਯ ਨਾਲ ਲਿਪੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਥੇ ਤਿਲ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਗੁਦਕ੍ਸ਼ਿਰਸਂ ਵਾਪਿ ਮੁਖੇ ਸ੍ਵਰ੍ਣਂ ਵਿਨਿਃ ਕ੍ਸ਼ੇਪੇਤ੍ । ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮਸ਼ਿਲਾ ਤਤ੍ਰ ਤੁਲਸੀ ਚ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੨,੩੨.

ਸਿਰ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਹੇ ਖਗਪਤੀ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਵਿਧੇਯਾ ਸਨ੍ਨਿਧੌ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦੀਪਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਲਯੇਤ੍ਪੁਨਃ । ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯੇਤਿ ਜਪਸ੍ਤਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 'ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਇਆ' ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਆਦੌ ਤੁ ਪ੍ਰਣਵਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪੂਜਾਦਾਨੇ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤੇ । ਸਮਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਹृषੀਕੇਸ਼ਂ ਪੁष੍ਪਧੂਪਾਦਿਭਿਸ੍ਤਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਓਮ' ਉਚਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਤੇ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਣਿਪਾਤੈਃ ਸ੍ਤਵੈਃ ਪੁਣ੍ਯੈਰ੍ਧ੍ਯਾ ਨਯੋਗੇਨ ਪੂਜਯੇਤ੍ । ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਦਾਨਂ ਚ ਵਿਪ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਦੀਨਾਨਾਥੇਭ੍ਯ ਏਵ ਚ ॥ ੨,੩੨.

ਨਮਸਕਾਰ, ਭਜਨ ਤੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਗਾ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਜੋਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਲਾਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪੁਤ੍ਤ੍ਰੇ ਮਿਤ੍ਰੇ ਕਲਤ੍ਰੇ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਧਾਨ੍ਯਧਨਾਦਿषੁ । ਨਿਵਰ੍ਤਯੇਨ੍ਮਮਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਾਦੌ ਹृਦਿ ਸ੍ਮਰਨ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਖੇਤ, ਅਨਾਜ, ਧਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਮਤਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਉਚ੍ਚੈਃ ਪੁਰੁषਸੂਕ੍ਤਂ ਚ ਯਦਿ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਪਦਸ੍ਤਦਾ । ਪੁਤ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਪਠੇਯੁਸ੍ਤੇ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਨਿਜੇ ਜਨੇ ॥ ੨,੩੨.

ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਜਣੇ ਲਈ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਨ।

ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਕृਤ੍ਯਂ ਮृਤ੍ਯਾਵੁਪਸ੍ਥਿਤੇ । ਫਲਮਪ੍ਯਸ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਸਮਾਸਾਤ੍ਤੇ ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਸ੍ਨਾਨੇਨ ਸ਼ੁਚਿਤਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਪਾਵਿਤ੍ਰ੍ਯਹृਤਿਸ੍ਤਤਃ । ਤਤੋ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਮृਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਸਰ੍ਵਫਲਪ੍ਰਦਾ ॥ ੨,੩੨.

ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਦਰ੍ਭਤੂਲੀ ਨਯੇਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਤੁਰਂ ਤੁ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਤਿਲੈਰ੍ਦਰ੍ਭੈਸ਼੍ਚ ਨਿਃ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੈਃ ਸ੍ਨਾਨਂ ਕ੍ਰਤੁਮਯਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਦਰਭਾ ਦੀ ਚੌਕੀ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਰਗ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਤਿਲ ਤੇ ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਯਜਨਾ ਵਰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਰੁਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਹੁਤਾਸ਼ਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਮਣ੍ਡਲੇ ਚੋਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਅੱਗ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਗੁਦਗ੍ਵਾ ਕृਤੇਨੇਹ ਸ਼ਿਰਸਾ ਲੋਕਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਵ੍ਰਜਤੇ ਯਦਿ ਪਾਪਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਪੁਂਸੋ ਭਵੇਤ੍ਖਗ ॥ ੨,੩੨.

ਜੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਗ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਪਾਪ ਘੱਟ ਹੋਣ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਰਤ੍ਨੇ ਮੁਖੇ ਮੁਕ੍ਤੇ ਜਿਵੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਰੋਹਤਿ । ਤੁਲਸੀ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਗਾਵੋ ਵਿष੍ਣੁਰੇਕਾਦਸ਼ੀ ਖਗ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰਤਨ, ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਖਗ।

ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਵਹਣਾਨ੍ਯੇਵ ਭਵਾਬ੍ਧੌ ਮਜ੍ਜਤਾਂ ਨृਣਾਮ੍ । ਵਿष੍ਣੁਰੇਕਾਦਸ਼ੀ ਗੀਤਾ ਤੁਲਸੀ ਵਿਪ੍ਰਧੇਨਵਃ ॥ ੨,੩੨.

ਜੋ ਲੋਕ ਭਵ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਜਹਾਜ਼ ਹਨ: ਵਿਸ਼ਨੁ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਗੀਤਾ, ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗਾਂ।

ਅਸਾਰੇ ਦੁਰ੍ਗਸਂਸਾਰੇ षਟ੍ਪਦੀ ਭਕ੍ਤਿਦਾਯਿਨੀ । ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯੇਤਿ ਜਪਨ੍ਨਰਃ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਅਸਾਰ ਤੇ ਔਖੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਛੇ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਲੋਕ ਭਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ 'ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਇਆ' ਜਪਦਾ ਹੈ—

ਓਙ੍ਕਾਰਪੂਰ੍ਵਂ ਸਾਯੁਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਨ੍ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਪੂਜਯਾਪਿ ਚ ਮਲ੍ਲੋਕਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਾਰਾਦ੍ਦਿਵਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਪਣ ਵਾਲਾ ਨਿਸਚਿਤ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਲੋਕ ਤੇ ਜਲਦੀ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਨ੍ਧਾਭਾਵੇ ਮਮਤ੍ਵੇਤੁ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪੁਰੁषਸੂਕ੍ਤਤਃ । ਯਸ੍ਯਯਸ੍ਯਾਧਿਕਤ੍ਵਂ ਤੁ ਸਾਧਨੇष੍ਵੇषੁ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਮਤਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਾਸ਼ਯਪ, ਜਿੰਨੀ ਵਧੀਕ ਸਾਧਨਾ, ਉਤਨਾ ਵਧੀਕ ਫਲ—

ਤਤ੍ਤਤ੍ਫਲਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਵਧਾਰਯ । ਦਾਤਵ੍ਯਾਨਿ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰੀਤੋऽਸੌ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਉਸ ਕੰਮ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਵਧੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੇਗਾ।

ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸ੍ਨਾਨਾਦਿषੁ ਫਲਂ ਮਯਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੇ ਯੇ ਗੁਣਾਃ ਸਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪਾਤਾਲਭੂਧਰਾ ਲੋਕਾਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵੀਪਸਾਗਰਾਃ । ਆਦਿਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਿਣ੍ਡਮਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਪਾਤਾਲ, ਪਹਾੜ, ਹੋਰ ਲੋਕ, ਟਾਪੂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪਾਦਾਧਸ੍ਤੁ ਤਲਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਪਾਦੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਤਲਂ ਤਥਾ । ਜਾਨੁਭ੍ਯਾਂ ਸੁਤਲਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਕ੍ਥਿਦੇਸ਼ੇ ਮਹਾਤਲਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤਲ ਲੋਕ ਹੈ, ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਤਲ; ਗੁੱਟਿਆਂ ਤੇ ਸੁਤਲ, ਰਾਨਾਂ ਤੇ ਮਹਾਤਲ ਜਾਣੋ।

ਤਥਾ ਤਲਾਤਲਞ੍ਚੋਰੌ ਗੁਹ੍ਯਦੇਸ਼ੇ ਰਸਾਤਲਮ੍ । ਪਾਤਾਲਂ ਕਟਿਸਂਸ੍ਥਨ੍ਤੁ ਪਾਦਾਦੌ ਲਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਬੁਧਃ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਲਾਤਲ ਪਿੰਡੀਆਂ ਤੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਰਸਾਤਲ; ਕਮਰ ਤੇ ਪਾਤਾਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਤੱਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਭੂਰ੍ਲੋਕਂ ਨਾਭਿਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਭੁਵਰ੍ਲੋਕਂ ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਤਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕਂ ਹृਦਯੇ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਣ੍ਠਦੇਸ਼ੇ ਮਹਸ੍ਤਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਭੂਰ ਲੋਕ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਭੁਵਰ ਲੋਕ; ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਲੋਕ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮਹਰ ਲੋਕ ਜਾਣੋ।

ਜਨਲੋਕਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਤਪੋਲੋਕਂ ਲਲਾਟਕੇ । ਸਤ੍ਯਲੋਕਂ ਮਹਾਰਨ੍ਧ੍ਰੇ ਭੁਵਨਾਨਿ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ॥ ੨,੩੨.

ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜਨ ਲੋਕ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਤਪ ਲੋਕ; ਵੱਡੀ ਛਿਦਰ ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਕੋਣੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਮੇਰੁਰਧਃ ਕੋਣੇ ਚ ਮਨ੍ਦਰਃ । ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚੈਵ ਕੈਲਾਸੋ ਵਾਮਭਾਗੇ ਹਿਮਾਚਲਃ ॥ ੨,੩੨.

ਤਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਹੇਠਾਂ ਮੰਦਰ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੈਲਾਸ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹਿਮਾਚਲ।

ਨਿषਧਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਗਨ੍ਧਮਾਦਨਃ । ਮਲਯੋ (ਰਮਣੋ) ਵਾਮਰੇਖਾਯਾਂ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਕੁਲਪਰ੍ਵਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਉਪਰ ਨਿਸ਼ਧ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ; ਖੱਬੀ ਲਕੀਰ ਤੇ ਮਲਯਾ (ਜਾਂ ਰਮਣ) — ਇਹ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ।

thumb|400px|ਕੁਸ਼ਾ ਏਵਂ ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥ ਪਤ੍ਰਯੋਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦਰ੍ਸ਼ੀ ਅਵਲੋਕਨਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਜਮ੍ਬੂਃ ਸ਼ਾਕੋ ਮਜ੍ਜਾਸੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਾਂਸੇ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਦ੍ਵੀਪਃ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂ, ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕ; ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ, ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਵਚਾਯਾਂ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਿਰ੍ਦ੍ਵੀਪੋ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ਃ ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਚ ਸਞ੍ਚਯੇ । ਨਖਸ੍ਥਃ ਪੁष੍ਕਰਦ੍ਵੀਪਃ ਸਾਗਰਾਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦਵੀਪ, ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਪਲਕਸ਼; ਨਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਵੀਪ, ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ।

ਕ੍ਸ਼ਾਰੋਦਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰੇ ਕ੍ਸ਼ਾਰੇ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦਸਾਗਰਃ । ਸੁਰੋਦਧਿਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਸ੍ਥਃ ਮਜ੍ਜਾਯਾਂ ਘृਤਸਾਗਰਃ ॥ ੨,੩੨.

ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਾਰੋਦ, ਪਿੱਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ; ਕਫ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਰੋਦਧੀ, ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ।