ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਂ ਪਿਣ੍ਡਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਵੈਭਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼੍ਮਹੇ । ਸੁਖਂ ਦੁਃ ਖਂ ਭਯਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮਂ ਕਰ੍ਮਣੈਵ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਵਧਿਆਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਚੈਨ — ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਅਧੋਮੁਖਂ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਪਾਦਂ ਗਰ੍ਭਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕਰ੍षਤਿ । ਤਲੇ ਤੁ ਕਰਯੋਰ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਤੇ ਜਾਨੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ॥ ੨,੩੨.

ਹਵਾ ਗਰਭ ਵਿਚੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਕਰਕੇ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਹੱਥ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਘੁਟਣਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਅਙ੍ਗੁष੍ਠੌ ਚੋਪਰਿ ਨ੍ਯਸ੍ਤੌ ਜਾਨ੍ਵੋਰਥ ਕਰਾਙ੍ਗੁਲੀ । ਜਾਨੁਪृष੍ਠੇ ਤਥਾ ਨੇਤ੍ਰੇ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਚ ਨਾਸਿਕਾ ॥ ੨,੩੨.

ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵੀ ਘੁਟਣਾਂ ਉੱਤੇ। ਅੱਖਾਂ ਘੁਟਣਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਨੱਕ ਘੁਟਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯਾਤਿ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਰ੍ਭਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਕਾਠਿਨ੍ਯਮਸ੍ਥੀਨ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤਿ ਭੁਕ੍ਤਪੀਤੇਨ ਜੀਵਤਿ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੈ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਖਾਧੇ-ਪੀਤੇ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਡੀ ਵਾਪ੍ਯਾਯਨੀ ਨਾਮ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਰ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਸੁषਿਰੇ ਸ ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਵਾਪਿਆਯਨੀ ਨਾਡੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆੰਤਾਂ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਭੁਕ੍ਤਪੀਤਾਨਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਗਰ੍ਭੋਦਰੇ ਤਥਾ । ਤੈਰਾਪ੍ਯਾਯਿਤਦੇਹੋऽਸੌ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਮੁਪੈਤਿ ਚ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਮृਤ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਬਹ੍ਵ੍ਯਃ ਸਂਸਾਰਭੂਤਯਃ । ਤਤੋ ਨਿਰ੍ਵੇਦਮਾਯਾਤਿ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨ ਇਤਸ੍ਤਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਉਥੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਰ੍ਨੈਵਂ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਇਹੋਦਰਾਤ੍ । ਤਥਾਤਥਾ ਯਤਿष੍ਯਾਮਿ ਗਰ੍ਭਂ ਨਾਪ੍ਨੋਮ੍ਯਹਂ ਯਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਹੁਣ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।' ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਪੀਂਦੇ ਹੀ, ਉਹ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, 'ਮੈਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵਾਂ।'

ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯਞ੍ਜੀਵੋ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਜਨ੍ਮਸ਼ਤਾਨਿ ਵੈ । ਯਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਾਨਿ ਦੇਵਭੂਤਾਤ੍ਮਜਾਨਿ ਵੈ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਜਿੰਦ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਭੂਤ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਹੋਣ।

ਤਤਃ ਕਾਲਕ੍ਰਮਾਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਧੋਮੁਖਃ । ਨਵਮੇ ਦਸ਼ਮੇ ਵਾਪਿ ਮਾਸਿ ਸਂਜਾਯਤੇ ਤਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿੰਦ ਦਾ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਜਾਂ ਦੱਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯਮਾਣੋ ਵਾਤੇਨ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯੇਨ ਪੀਡ੍ਯਤੇ । ਨਿष੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਚ ਵਿਲਪਂਸ੍ਤਦਾ ਦੁਃਖਨਿਪੀਡਿਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਂਸ਼੍ਚੋਦਰਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾਮਸਹ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਚੇਤਨਾਂ ਚਾਸੌ ਵਾਯੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸੁਖਾਨ੍ਵਿਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਹਿਣ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਖੋ ਜਾਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਠੰਢਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤਂ ਵੈष੍ਣਵੀ ਮਾਯਾ ਸਮਾਸ੍ਕਨ੍ਦਤਿ ਮੋਹਿਨੀ । ਤਯਾ ਵਿਮੋਹਿਤਾਤ੍ਮਾਸੌ ਜ੍ਞਾਨਭ੍ਰਂਸ਼ਮਵਾਪ੍ਨੁਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭ੍ਰष੍ਟਜ੍ਞਾਨਂ ਬਾਲਭਾਵੇ ਤਤੋ ਜਨ੍ਤੁਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ । ਤਤਃ ਕੌਮਾਰਕਾਵਸ੍ਥਾਂ ਯੌਵਨਂ ਵृਦ੍ਧਤਾਮਪਿ ॥ ੨,੩੨.

ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜਿੰਦ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਕੁਮਾਰ ਅਵਸਥਾ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਰਣਂ ਜਨ੍ਮ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਾਨਵਃ । ਤਤਃ ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਘਟਯਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਦਾਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਿਰਯਂ ਨਰਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਚ ਨਿਰਯਂ ਚੈਵ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਫਲਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਰਕ ਨੂੰ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਦਾਚਿਦ੍ਭੁਕ੍ਤਕਰ੍ਮਾ ਚ ਭੁਵਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕੇ ਨਰਕੇ ਚੈਵ ਭੁਕ੍ਤਪ੍ਰਾਯੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਕਦੇ ਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਭੋਗ ਮੁਕਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਰਕੇषੁ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਮੇਤਦ੍ਯਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਵਾਸਿਨਃ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਮੋਦਨ੍ਤੇ ਪਾਤ੍ਯਮਾਨਾਸ੍ਤੁ ਨਾਰਕੈਃ ॥ ੨,੩੨.

ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਰ੍ਗੇऽਪਿ ਦੁਃ ਖਮਤੁਲਂ ਯਦਾਰੋਹਣਕਾਲਤਃ । ਪ੍ਰਭृਤ੍ਯਹਂ ਪਤਿष੍ਯਾਮੀਤ੍ਯੇਤਨ੍ਮਨਸਿ ਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਥੋਂ ਮੈਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ।'

ਨਾਰਕਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਮਵਾਪ੍ਯਤੇ । ਏਵਂ ਗਤਿਮਹਂ ਗਨ੍ਤੇਤ੍ਯਹਰ੍ਨਿਸ਼ਮਨਿਰ੍ਵृਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਵੀ ਉਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।

ਗਰ੍ਭਵਾਸੇ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਂ ਜਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਯੋਨਿਜਮ੍ । ਜਾਤਸ੍ਯ ਬਾਲਭਾਵੇऽਪਿ ਵृਦ੍ਧਤ੍ਵੇ ਦੁਃਖਮੇਵ ਚ ॥ ੨,੩੨.

ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਬਚਪਨ ਤੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਮੇਰ੍ष੍ਯਾਕ੍ਰੋਧਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਯੌਵਨੇऽਪਿ ਚ ਦੁਃ ਸਹਮ੍ । ਦੁਃਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਯਾ ਵृਦ੍ਧਤਾ ਚ ਮਰਣੇ ਦੁਃਖਮੁਤ੍ਕਟਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਕਾਮ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢਾਪਾ ਮਾੜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕृष੍ਯਮਾਣਸ਼੍ਚ ਯਾਮ੍ਯੈਃ ਸ ਨਰਕੇऽਪਿ ਚ ਯਾਤ੍ਯਧਃ । ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਗਰ੍ਭਾਜ੍ਜਨ੍ਮ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਰਣਂ ਦੁष੍ਕਰਂ ਤਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਨੀਵੇਂ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੁੜ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਜ੍ਜਨ੍ਤਵੋ ਘਟਯਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ । ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੈਰ੍ਬਧੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾ ਵਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਸਕृਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਪੁਰਾਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਚੱਕੀ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨਾਸ੍ਤਿ ਪਕ੍ਸ਼ਿਨ੍ਸੁਖਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਦੁਃ ਖਸ਼ਤਾਕੁਲੇ । ਵਿਨਤਾਸੁਤ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਯਤਿਤਵ੍ਯਂ ਤਤੋ ਨਰੈਃ ॥ ੨,੩੨.

ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯਥਾ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਕਥਯਾਮਿ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਸ਼੍ਰਂ ਪृष੍ਟਂ ਵਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸ੍ਪृਹਾ ॥ ੨,੩੨.

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਗਲੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਮਧ੍ਯੇ ਕृਤਮਹਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨਦ੍ਵਯਸ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਮਯੋਤ੍ਤਰਮ੍ । ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯਾਪਿ ਤृਤੀਯਸ੍ਯ ਉਤ੍ਤਰਂ ਚ ਵਿਧੀਯਤਾਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੁਹਾਡੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੀਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕृਤ੍ਯਮਿਤਿ ਤ੍ਵਂ ਪृष੍ਟਵਾਨਸਿ । ਸ਼ृਣੁ ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰਂ ਤੂਕ੍ਤਂ ਕਥਯਾਮਿ ਸਮਾਸਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁਣ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਆਸਨ੍ਨਮਰਣਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪੁਰੁषਂ ਸ੍ਨਾਪਯੇਤ੍ਤਤਃ । ਗੋਮੂਤ੍ਰਗੋਮਯਸੁਮृਤ੍ਤੀਰ੍ਥੋਦਕਕੁਸ਼ੋਦਕੈਃ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਉਮੂਤਰ, ਗਉਮਯ, ਸੁੱਚੀ ਮਿੱਟੀ, ਤੀਰਥ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।