ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣਦੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ । ਆਹਾਰੋ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਨਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ॥ ੨,੩੨.

ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਾਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਵਾਤ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਗੁਹੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪृਥਗਨ੍ਨਂ ਪृਥਗ੍ਜਲਮ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਗ੍ਨੇਰ੍ਜਲਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਦਨ੍ਨਞ੍ਚ ਜਲੋਪਰਿ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਵਾਤ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚਾਧਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤਮਗ੍ਨਿਞ੍ਚ ਧਮੇਚ੍ਛਨੈਃ । ਵਾਯੁਨਾ ਧਮ੍ਯਮਾਨੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪृਥਕ੍ਕਿਟ੍ਟਂ ਪृਥਗ੍ਰਸਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਅੱਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਦ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲ ਤੇ ਰਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਲੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਃ ਕਿਟ੍ਟਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਦੇਹਾਤ੍ਪृਥਗ੍ਭਵੇਤ੍ । ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਿਨਾਸਿਕਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਦਨ੍ਤਨਾਭਿਵਪੁਰ੍ਗੁਦਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮਲ ਬਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਦੰਦ, ਨਾਭੀ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਗੁਦਾ—

ਨਖਾ ਮਲਾਸ਼੍ਰਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਞ੍ਚੇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੋਗਾਦੇਤਤ੍षਾਟ੍ਕੌਸ਼ਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਨੱਖ ਵੀ ਮਲ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਠਾ, ਮੂਤ੍ਰ ਆਦਿ। ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਇਹ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਤਿਸ੍ਰੋऽਪ੍ਯਰ੍ਧਕੋਟਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਸ਼ਨਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵਿਨਤਾਸੁਤ ॥ ੨,੩੨.

ਸੱਤ ਲੱਖ ਵਾਲ, ਵੀਹ ਨੱਖ, ਤੇ ਬੱਤੀ ਦੰਦ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ।

ਸਪ੍ਤ ਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਕੇਸ਼ਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਖਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ । ਮਾਂਸਂ ਪਲਸਹਸ੍ਰੈਕਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਸੱਤ ਲੱਖ ਵਾਲ ਤੇ ਵੀਹ ਨੱਖ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮਾਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਂ ਪਲਸ਼ਤਂ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਮੇਵ ਪੁਰਾਤਨੈਃ । ਪਲਾਨਿ ਦਸ਼ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਚਾ ਚੈਵ ਤੁ ਤਤ੍ਸਮਾ ॥ ੨,੩੨.

ਰਕਤ ਸੌ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਚਰਬੀ ਦਸ ਪਲ ਤੇ ਚਮੜੀ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ।

ਪਲਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਮਜ੍ਜਾ ਮਹਾਰਕ੍ਤਂ ਪਲਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਕੁਡਵਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਕੁਡਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮੱਜਾ ਬਾਰਾਂ ਪਲ, ਵਧੀਆ ਰਕਤ ਤਿੰਨ ਪਲ, ਸ਼ੁਕਰ ਦੋ ਕੁਡਵ ਤੇ ਲਹੂ ਇੱਕ ਕੁਡਵ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਣਸ਼੍ਚ षਡੂਰ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ । ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਹਿ ਹ੍ਯਧਿਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ षष੍ਟ੍ਯੁਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤ੍ਰਯਾਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਛੇ ਮਾਪ ਸਲੇਸ਼ਮਾ ਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ — ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ।

ਏਵਂ ਪਿਣ੍ਡਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਵੈਭਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼੍ਮਹੇ । ਸੁਖਂ ਦੁਃ ਖਂ ਭਯਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮਂ ਕਰ੍ਮਣੈਵ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਵਧਿਆਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਚੈਨ — ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਅਧੋਮੁਖਂ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਪਾਦਂ ਗਰ੍ਭਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕਰ੍षਤਿ । ਤਲੇ ਤੁ ਕਰਯੋਰ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਤੇ ਜਾਨੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ॥ ੨,੩੨.

ਹਵਾ ਗਰਭ ਵਿਚੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਕਰਕੇ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਹੱਥ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਘੁਟਣਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਅਙ੍ਗੁष੍ਠੌ ਚੋਪਰਿ ਨ੍ਯਸ੍ਤੌ ਜਾਨ੍ਵੋਰਥ ਕਰਾਙ੍ਗੁਲੀ । ਜਾਨੁਪृष੍ਠੇ ਤਥਾ ਨੇਤ੍ਰੇ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਚ ਨਾਸਿਕਾ ॥ ੨,੩੨.

ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵੀ ਘੁਟਣਾਂ ਉੱਤੇ। ਅੱਖਾਂ ਘੁਟਣਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਨੱਕ ਘੁਟਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯਾਤਿ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਰ੍ਭਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਕਾਠਿਨ੍ਯਮਸ੍ਥੀਨ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤਿ ਭੁਕ੍ਤਪੀਤੇਨ ਜੀਵਤਿ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੈ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਖਾਧੇ-ਪੀਤੇ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਡੀ ਵਾਪ੍ਯਾਯਨੀ ਨਾਮ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਰ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਸੁषਿਰੇ ਸ ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਵਾਪਿਆਯਨੀ ਨਾਡੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆੰਤਾਂ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਭੁਕ੍ਤਪੀਤਾਨਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਗਰ੍ਭੋਦਰੇ ਤਥਾ । ਤੈਰਾਪ੍ਯਾਯਿਤਦੇਹੋऽਸੌ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਮੁਪੈਤਿ ਚ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਮृਤ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਬਹ੍ਵ੍ਯਃ ਸਂਸਾਰਭੂਤਯਃ । ਤਤੋ ਨਿਰ੍ਵੇਦਮਾਯਾਤਿ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨ ਇਤਸ੍ਤਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਉਥੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਰ੍ਨੈਵਂ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਇਹੋਦਰਾਤ੍ । ਤਥਾਤਥਾ ਯਤਿष੍ਯਾਮਿ ਗਰ੍ਭਂ ਨਾਪ੍ਨੋਮ੍ਯਹਂ ਯਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਹੁਣ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।' ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਪੀਂਦੇ ਹੀ, ਉਹ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, 'ਮੈਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵਾਂ।'

ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯਞ੍ਜੀਵੋ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਜਨ੍ਮਸ਼ਤਾਨਿ ਵੈ । ਯਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਾਨਿ ਦੇਵਭੂਤਾਤ੍ਮਜਾਨਿ ਵੈ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਜਿੰਦ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਭੂਤ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਹੋਣ।

ਤਤਃ ਕਾਲਕ੍ਰਮਾਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਧੋਮੁਖਃ । ਨਵਮੇ ਦਸ਼ਮੇ ਵਾਪਿ ਮਾਸਿ ਸਂਜਾਯਤੇ ਤਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿੰਦ ਦਾ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਜਾਂ ਦੱਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯਮਾਣੋ ਵਾਤੇਨ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯੇਨ ਪੀਡ੍ਯਤੇ । ਨਿष੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਚ ਵਿਲਪਂਸ੍ਤਦਾ ਦੁਃਖਨਿਪੀਡਿਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਂਸ਼੍ਚੋਦਰਾਨ੍ਮੂਰ੍ਛਾਮਸਹ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਚੇਤਨਾਂ ਚਾਸੌ ਵਾਯੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸੁਖਾਨ੍ਵਿਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਹਿਣ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਖੋ ਜਾਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਵਾ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਠੰਢਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਤਤਸ੍ਤਂ ਵੈष੍ਣਵੀ ਮਾਯਾ ਸਮਾਸ੍ਕਨ੍ਦਤਿ ਮੋਹਿਨੀ । ਤਯਾ ਵਿਮੋਹਿਤਾਤ੍ਮਾਸੌ ਜ੍ਞਾਨਭ੍ਰਂਸ਼ਮਵਾਪ੍ਨੁਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭ੍ਰष੍ਟਜ੍ਞਾਨਂ ਬਾਲਭਾਵੇ ਤਤੋ ਜਨ੍ਤੁਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ । ਤਤਃ ਕੌਮਾਰਕਾਵਸ੍ਥਾਂ ਯੌਵਨਂ ਵृਦ੍ਧਤਾਮਪਿ ॥ ੨,੩੨.

ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜਿੰਦ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਕੁਮਾਰ ਅਵਸਥਾ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਰਣਂ ਜਨ੍ਮ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਾਨਵਃ । ਤਤਃ ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਘਟਯਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਦਾਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਿਰਯਂ ਨਰਃ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਚ ਨਿਰਯਂ ਚੈਵ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਫਲਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਰਕ ਨੂੰ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਦਾਚਿਦ੍ਭੁਕ੍ਤਕਰ੍ਮਾ ਚ ਭੁਵਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਵਰ੍ਲੋਕੇ ਨਰਕੇ ਚੈਵ ਭੁਕ੍ਤਪ੍ਰਾਯੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਕਦੇ ਕਦੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਭੋਗ ਮੁਕਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਰਕੇषੁ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਮੇਤਦ੍ਯਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਵਾਸਿਨਃ । ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਮੋਦਨ੍ਤੇ ਪਾਤ੍ਯਮਾਨਾਸ੍ਤੁ ਨਾਰਕੈਃ ॥ ੨,੩੨.

ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਰ੍ਗੇऽਪਿ ਦੁਃ ਖਮਤੁਲਂ ਯਦਾਰੋਹਣਕਾਲਤਃ । ਪ੍ਰਭृਤ੍ਯਹਂ ਪਤਿष੍ਯਾਮੀਤ੍ਯੇਤਨ੍ਮਨਸਿ ਵਰ੍ਤਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਥੋਂ ਮੈਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ।'