ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਲਾਲਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮਜ੍ਜਾਰ ਰਕ੍ਤਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ । ਆਪਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਲਾਰ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਬੀਜ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਲਹੂ — ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ ਤृषਾ ਤਥਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਆਲਸ੍ਯਂ ਕਾਨ੍ਤਿਰੇਵ ਚ । ਤੇਜਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਯੋਗਿਭਿਃ ॥ ੨,੩੨.

ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ ਤੇ ਚਮਕ — ਇਹ ਅੱਗ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨੇ ਹਨ।

ਰਾਗਦ੍ਵੇषੌ ਤਥਾ ਲਜ੍ਜਾ ਭਯਂ ਮੋਹਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਥਿਤਂ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਾਯੁਜਂ ਗੁਣਪਞ੍ਚਕਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮੋਹ, ਵੈਰ, ਲਾਜ, ਡਰ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ — ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਆਕੁਞ੍ਚਨਂ ਧਾਵਨਞ੍ਚ ਲਙ੍ਘਨਞ੍ਚ ਪ੍ਰਸਾਰਣਮ੍ । ਨਿਰੋਧਃ ਪਞ੍ਚਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਾਯੋਃ ਪਞ੍ਚ ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਸੁੱਕੜਨਾ, ਦੌੜਨਾ, ਉੱਛਲਣਾ, ਫੈਲਣਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਰੋਕਣਾ — ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਘੋषਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਚ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਸਤ੍ਯਸਂਕ੍ਰਮਃ । ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਤ੍ਨਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਆਵਾਜ਼, ਸੋਚ, ਗਹਿਰਾਈ, ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ — ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਨਾਸਾ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਪਾਣੀ ਪਾਦੌ ਗੁਦਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਚ ਗੁਹ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ॥ ੨,੩੨.

ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ — ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮਲਦਵਾਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਪਤ ਅੰਗ — ਇਹ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ।

ਇਡਾਚ ਪਿਙ੍ਗਲਾ ਚੈਵ ਸੁषੁਮ੍ਣਾ ਚ ਤृਤੀਯਕਾ । ਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਗਜਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਪੂषਾ ਚੈਵ ਯਸ਼ਾ ਤਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਇੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ; ਗਾਂਧਾਰੀ, ਗਜਜਿਹਵਾ, ਪੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ਾ ਵੀ।

ਅਲਮ੍ਬੁषਾ ਕੁਹੂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਦਸ਼ਮੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਪਿਣ੍ਡ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਦਸ਼ ਨਾਡਯਃ ॥ ੨,੩੨.

ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ, ਕੁਹੂ, ਸ਼ੰਖਿਨੀ ਤੇ ਦਸ਼ਮੀ — ਇਹ ਦਸ ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ । ਨਾਗਃ ਕੂਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਕृਕਰੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਧਨਞ੍ਜਯਃ ॥ ੨,੩੨.

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਵਿਆਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਰ, ਦੇਵਦੱਤ ਤੇ ਧਨੰਜਯ —

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵਾਯਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਦੇਹੇषੁ ਸੁਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਕੇਵਲਂ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਞ੍ਚ ਪੁष੍ਟਿਦਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਇਹ ਦਸ ਵਾਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣਦੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ । ਆਹਾਰੋ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਨਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ॥ ੨,੩੨.

ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਾਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਵਾਤ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਗੁਹੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪृਥਗਨ੍ਨਂ ਪृਥਗ੍ਜਲਮ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਗ੍ਨੇਰ੍ਜਲਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਦਨ੍ਨਞ੍ਚ ਜਲੋਪਰਿ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਵਾਤ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚਾਧਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤਮਗ੍ਨਿਞ੍ਚ ਧਮੇਚ੍ਛਨੈਃ । ਵਾਯੁਨਾ ਧਮ੍ਯਮਾਨੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪृਥਕ੍ਕਿਟ੍ਟਂ ਪृਥਗ੍ਰਸਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਅੱਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਦ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲ ਤੇ ਰਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਲੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਃ ਕਿਟ੍ਟਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਦੇਹਾਤ੍ਪृਥਗ੍ਭਵੇਤ੍ । ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਿਨਾਸਿਕਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਦਨ੍ਤਨਾਭਿਵਪੁਰ੍ਗੁਦਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮਲ ਬਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਦੰਦ, ਨਾਭੀ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਗੁਦਾ—

ਨਖਾ ਮਲਾਸ਼੍ਰਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਞ੍ਚੇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੋਗਾਦੇਤਤ੍षਾਟ੍ਕੌਸ਼ਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਨੱਖ ਵੀ ਮਲ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਠਾ, ਮੂਤ੍ਰ ਆਦਿ। ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਇਹ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਤਿਸ੍ਰੋऽਪ੍ਯਰ੍ਧਕੋਟਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਸ਼ਨਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵਿਨਤਾਸੁਤ ॥ ੨,੩੨.

ਸੱਤ ਲੱਖ ਵਾਲ, ਵੀਹ ਨੱਖ, ਤੇ ਬੱਤੀ ਦੰਦ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ।

ਸਪ੍ਤ ਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਕੇਸ਼ਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਖਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ । ਮਾਂਸਂ ਪਲਸਹਸ੍ਰੈਕਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਸੱਤ ਲੱਖ ਵਾਲ ਤੇ ਵੀਹ ਨੱਖ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮਾਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਂ ਪਲਸ਼ਤਂ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਮੇਵ ਪੁਰਾਤਨੈਃ । ਪਲਾਨਿ ਦਸ਼ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਚਾ ਚੈਵ ਤੁ ਤਤ੍ਸਮਾ ॥ ੨,੩੨.

ਰਕਤ ਸੌ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਚਰਬੀ ਦਸ ਪਲ ਤੇ ਚਮੜੀ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ।

ਪਲਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਮਜ੍ਜਾ ਮਹਾਰਕ੍ਤਂ ਪਲਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਕੁਡਵਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਕੁਡਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮੱਜਾ ਬਾਰਾਂ ਪਲ, ਵਧੀਆ ਰਕਤ ਤਿੰਨ ਪਲ, ਸ਼ੁਕਰ ਦੋ ਕੁਡਵ ਤੇ ਲਹੂ ਇੱਕ ਕੁਡਵ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਲੇष੍ਮਾਣਸ਼੍ਚ षਡੂਰ੍ਧ੍ਵਞ੍ਚ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ । ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਹਿ ਹ੍ਯਧਿਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ षष੍ਟ੍ਯੁਤ੍ਤਰਸ਼ਤਤ੍ਰਯਾਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਛੇ ਮਾਪ ਸਲੇਸ਼ਮਾ ਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ — ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ।

ਏਵਂ ਪਿਣ੍ਡਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੋ ਵੈਭਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼੍ਮਹੇ । ਸੁਖਂ ਦੁਃ ਖਂ ਭਯਂ ਕ੍ਸ਼ੇਮਂ ਕਰ੍ਮਣੈਵ ਹਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਵਧਿਆਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਚੈਨ — ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਅਧੋਮੁਖਂ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਪਾਦਂ ਗਰ੍ਭਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕਰ੍षਤਿ । ਤਲੇ ਤੁ ਕਰਯੋਰ੍ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਤੇ ਜਾਨੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ॥ ੨,੩੨.

ਹਵਾ ਗਰਭ ਵਿਚੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਤੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਕਰਕੇ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਹੱਥ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਘੁਟਣਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਅਙ੍ਗੁष੍ਠੌ ਚੋਪਰਿ ਨ੍ਯਸ੍ਤੌ ਜਾਨ੍ਵੋਰਥ ਕਰਾਙ੍ਗੁਲੀ । ਜਾਨੁਪृष੍ਠੇ ਤਥਾ ਨੇਤ੍ਰੇ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਚ ਨਾਸਿਕਾ ॥ ੨,੩੨.

ਅੰਗੂਠੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਵੀ ਘੁਟਣਾਂ ਉੱਤੇ। ਅੱਖਾਂ ਘੁਟਣਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇ ਨੱਕ ਘੁਟਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯਾਤਿ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਰ੍ਭਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਕਾਠਿਨ੍ਯਮਸ੍ਥੀਨ੍ਯਾਯਾਨ੍ਤਿ ਭੁਕ੍ਤਪੀਤੇਨ ਜੀਵਤਿ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੈ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਖਾਧੇ-ਪੀਤੇ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਡੀ ਵਾਪ੍ਯਾਯਨੀ ਨਾਮ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਰ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ । ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਸੁषਿਰੇ ਸ ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਨਾਭੀ 'ਤੇ ਵਾਪਿਆਯਨੀ ਨਾਡੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਆੰਤਾਂ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਭੁਕ੍ਤਪੀਤਾਨਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਗਰ੍ਭੋਦਰੇ ਤਥਾ । ਤੈਰਾਪ੍ਯਾਯਿਤਦੇਹੋऽਸੌ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਮੁਪੈਤਿ ਚ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਮृਤ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਬਹ੍ਵ੍ਯਃ ਸਂਸਾਰਭੂਤਯਃ । ਤਤੋ ਨਿਰ੍ਵੇਦਮਾਯਾਤਿ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨ ਇਤਸ੍ਤਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਉਥੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਨਰ੍ਨੈਵਂ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਇਹੋਦਰਾਤ੍ । ਤਥਾਤਥਾ ਯਤਿष੍ਯਾਮਿ ਗਰ੍ਭਂ ਨਾਪ੍ਨੋਮ੍ਯਹਂ ਯਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਹੁਣ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।' ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਪੀਂਦੇ ਹੀ, ਉਹ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, 'ਮੈਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵਾਂ।'

ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤਯਞ੍ਜੀਵੋ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਜਨ੍ਮਸ਼ਤਾਨਿ ਵੈ । ਯਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਾਨਿ ਦੇਵਭੂਤਾਤ੍ਮਜਾਨਿ ਵੈ ॥ ੨,੩੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਜਿੰਦ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਭੂਤ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਹੋਣ।