ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਰ੍ਣੌ ਚ ਨਾਸਿਕੇ ਵਕ੍ਸ਼ੋ ਜਾਯੇਰਨ੍ਮਾਸਿ ਪਞ੍ਚਮੇ । ਕਣ੍ਠਰਨ੍ਧ੍ਰੋਦਰਂ षष੍ਠੇ ਗੁਹ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮਾਸਿ ਸਪ੍ਤਮੇ ॥ ੨,੩੨.

ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਕੰਨ, ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦ ਤੇ ਛਾਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਗਲਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਖੋਖਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਪੇਟ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਆਦਿ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੋ ਗਰ੍ਭੋ ਮਾਸੈਰਥਾष੍ਟਭਿਃ । ਅष੍ਟਮੇ ਚਲਤੇ ਜੀਵੋ ਧਾਤ੍ਰੀਗਰ੍ਭੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਨਵਮੇਮਾਸਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥੌਜੌ ਦृਢਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ 'ਚ ਬੱਚਾ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਆਤਮਾ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ 'ਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਿਲਦੀ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਆਉਣ ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਵਾਸਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਨਾਰੀ ਵਾਥ ਨਰੋ ਵਾਥ ਨਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਵਾਭਿਜਾਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਅਵਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁੜੀ, ਮੁੰਡਾ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਰਯਂ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ਂ षਾਟ੍ਕੌਸ਼ਿਕਸਮਾਯੁਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਮੋਪੇਤਂ ਦਸ਼ਨਾਡੀਵਿਭੂषਿਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਾਕਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਛੇ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇ ਦੱਸ ਨਾਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਗੁਣੋਪੇਤਂ ਯੋ ਜਾਨਾਤਿ ਸ ਯੋਗਵਿਤ੍ । ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਂਸਾਨਿ ਰੋਮ ਰਕ੍ਤਂ ਬਲਂ ਤਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਦੱਸ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੈ। ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀਆਂ, ਬੀਜ, ਮਾਸ, ਵਾਲ, ਲਹੂ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

षਾਟ੍ਕੌਸ਼ਿਕਮਿਦਂ ਪਿਣ੍ਡਂ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਨ੍ਤੋਃ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਮ੍ । ਨਵਮੇ ਦਸ਼ਮੇ ਮਾਸਿ ਜਾਯਤੇ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਃ ॥ ੨,੩੨.

ਇਹ ਛੇ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਜਾਂ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸੂਤਿਵਾਤੈਃ ਸਮਾਕृष੍ਟਃ ਪੀਡਯਾ ਵਿਹ੍ਵਲੀਕृਤਃ । ਪੁष੍ਟੋ ਨਾਡ੍ਯਾਃ ਸੁषੁਮ੍ਣਾਯਾ ਯੋषਿਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤ੍ਵਰਨ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਜਨਮ ਦੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ, ਦਰਦ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਮੱਧ ਨਾਡੀ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

thumb|ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਰ੍ਵਾਰਿ ਹਵਿਰ੍ਭੋਕ੍ਤਾ ਪਵਨਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ । ਏਭਿਰ੍ਭੂਤੈਃ ਪੀਡਿਤਸ੍ਤੁ ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਸ੍ਨਾਯੁਬਨ੍ਧਨੈਃ ॥ ੨,੩੨.

ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ — ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਨਸਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮੂਲਭੂਤਾ ਇਮੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਨਾਡ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਤ੍ਵਚਾਸ੍ਥਿਨਾਡ੍ਯੋ ਰੋਮਾਣਿ ਮਾਂਸਞ੍ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਇਹ ਸੱਤ ਮੂਲ ਤੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ: ਚਮੜੀ, ਹੱਡੀ, ਵਾਲ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵੀ ਹੈ।

ਏਤੇ ਪਞ੍ਚ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਯਾ ਭੂਮੇਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਯਥਾ ਪਞ੍ਚ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚਾਪਸ੍ਤਥਾ ਤਚ੍ਛृਣੁ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ॥ ੨,੩੨.

ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਕਾਸ਼ਯਪ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਵੀ ਸੁਣ।

ਲਾਲਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮਜ੍ਜਾਰ ਰਕ੍ਤਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ । ਆਪਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਲਾਰ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਬੀਜ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਲਹੂ — ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ ਤृषਾ ਤਥਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਆਲਸ੍ਯਂ ਕਾਨ੍ਤਿਰੇਵ ਚ । ਤੇਜਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਯੋਗਿਭਿਃ ॥ ੨,੩੨.

ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ ਤੇ ਚਮਕ — ਇਹ ਅੱਗ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨੇ ਹਨ।

ਰਾਗਦ੍ਵੇषੌ ਤਥਾ ਲਜ੍ਜਾ ਭਯਂ ਮੋਹਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਥਿਤਂ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਾਯੁਜਂ ਗੁਣਪਞ੍ਚਕਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮੋਹ, ਵੈਰ, ਲਾਜ, ਡਰ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ — ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਆਕੁਞ੍ਚਨਂ ਧਾਵਨਞ੍ਚ ਲਙ੍ਘਨਞ੍ਚ ਪ੍ਰਸਾਰਣਮ੍ । ਨਿਰੋਧਃ ਪਞ੍ਚਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਾਯੋਃ ਪਞ੍ਚ ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਸੁੱਕੜਨਾ, ਦੌੜਨਾ, ਉੱਛਲਣਾ, ਫੈਲਣਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਰੋਕਣਾ — ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਘੋषਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਚ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਸਤ੍ਯਸਂਕ੍ਰਮਃ । ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਤ੍ਨਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਆਵਾਜ਼, ਸੋਚ, ਗਹਿਰਾਈ, ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ — ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਨਾਸਾ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਪਾਣੀ ਪਾਦੌ ਗੁਦਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਚ ਗੁਹ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ॥ ੨,੩੨.

ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ — ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮਲਦਵਾਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਪਤ ਅੰਗ — ਇਹ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ।

ਇਡਾਚ ਪਿਙ੍ਗਲਾ ਚੈਵ ਸੁषੁਮ੍ਣਾ ਚ ਤृਤੀਯਕਾ । ਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਗਜਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਪੂषਾ ਚੈਵ ਯਸ਼ਾ ਤਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਇੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ; ਗਾਂਧਾਰੀ, ਗਜਜਿਹਵਾ, ਪੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ਾ ਵੀ।

ਅਲਮ੍ਬੁषਾ ਕੁਹੂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਦਸ਼ਮੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਪਿਣ੍ਡ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਦਸ਼ ਨਾਡਯਃ ॥ ੨,੩੨.

ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ, ਕੁਹੂ, ਸ਼ੰਖਿਨੀ ਤੇ ਦਸ਼ਮੀ — ਇਹ ਦਸ ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ । ਨਾਗਃ ਕੂਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਕृਕਰੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਧਨਞ੍ਜਯਃ ॥ ੨,੩੨.

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਵਿਆਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਰ, ਦੇਵਦੱਤ ਤੇ ਧਨੰਜਯ —

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵਾਯਵਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਦੇਹੇषੁ ਸੁਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਕੇਵਲਂ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਞ੍ਚ ਪੁष੍ਟਿਦਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਇਹ ਦਸ ਵਾਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣਦੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ । ਆਹਾਰੋ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਨਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ॥ ੨,੩੨.

ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਾਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਵਾਤ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਗੁਹੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪृਥਗਨ੍ਨਂ ਪृਥਗ੍ਜਲਮ੍ । ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਗ੍ਨੇਰ੍ਜਲਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਦਨ੍ਨਞ੍ਚ ਜਲੋਪਰਿ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਵਾਤ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚਾਧਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤਮਗ੍ਨਿਞ੍ਚ ਧਮੇਚ੍ਛਨੈਃ । ਵਾਯੁਨਾ ਧਮ੍ਯਮਾਨੋऽਗ੍ਨਿਃ ਪृਥਕ੍ਕਿਟ੍ਟਂ ਪृਥਗ੍ਰਸਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਅੱਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਦ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲ ਤੇ ਰਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਲੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਃ ਕਿਟ੍ਟਂ ਭਿਨ੍ਨਂ ਦੇਹਾਤ੍ਪृਥਗ੍ਭਵੇਤ੍ । ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸ਼ਿਨਾਸਿਕਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਦਨ੍ਤਨਾਭਿਵਪੁਰ੍ਗੁਦਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮਲ ਬਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਦੰਦ, ਨਾਭੀ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਗੁਦਾ—

ਨਖਾ ਮਲਾਸ਼੍ਰਯਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਞ੍ਚੇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਕਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੋਗਾਦੇਤਤ੍षਾਟ੍ਕੌਸ਼ਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਨੱਖ ਵੀ ਮਲ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਠਾ, ਮੂਤ੍ਰ ਆਦਿ। ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਇਹ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਮਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਤਿਸ੍ਰੋऽਪ੍ਯਰ੍ਧਕੋਟਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਸ਼ਨਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵਿਨਤਾਸੁਤ ॥ ੨,੩੨.

ਸੱਤ ਲੱਖ ਵਾਲ, ਵੀਹ ਨੱਖ, ਤੇ ਬੱਤੀ ਦੰਦ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ।

ਸਪ੍ਤ ਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਕੇਸ਼ਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਖਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ । ਮਾਂਸਂ ਪਲਸਹਸ੍ਰੈਕਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਸੱਤ ਲੱਖ ਵਾਲ ਤੇ ਵੀਹ ਨੱਖ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਮਾਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਕ੍ਤਂ ਪਲਸ਼ਤਂ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧਮੇਵ ਪੁਰਾਤਨੈਃ । ਪਲਾਨਿ ਦਸ਼ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਚਾ ਚੈਵ ਤੁ ਤਤ੍ਸਮਾ ॥ ੨,੩੨.

ਰਕਤ ਸੌ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਚਰਬੀ ਦਸ ਪਲ ਤੇ ਚਮੜੀ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ।

ਪਲਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਮਜ੍ਜਾ ਮਹਾਰਕ੍ਤਂ ਪਲਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਕੁਡਵਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਕੁਡਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮੱਜਾ ਬਾਰਾਂ ਪਲ, ਵਧੀਆ ਰਕਤ ਤਿੰਨ ਪਲ, ਸ਼ੁਕਰ ਦੋ ਕੁਡਵ ਤੇ ਲਹੂ ਇੱਕ ਕੁਡਵ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।