ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਪ੍ਤ੍ਵਾ ਨਰਃ ਸ੍ਵਾਮੀ ਸਮ੍ਯਕ੍ਫਲਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵਾਤਪੋ ਵਰ੍ਜ੍ਯ ਸ਼ੀਤਲਂ ਕੇਵਲਂ ਚਰੇਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਜੇ ਮਰਦ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੀਜ ਬੋਵੇ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਠੰਢੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਤਾਮ੍ਬੂਲਪੁष੍ਪਸ਼੍ਰੀਖਣ੍ਡੈਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਚਿਵਸ੍ਤ੍ਰਭृਤ੍ । ਧਰ੍ਮਮਾਦਾਯ ਮਨਸਿ ਸੁਤਲ੍ਪਂ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍ਪੁਮਾਨ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਪਾਨ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਸਾਫ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਰਦ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਨਿषੇਕਸਮਯੇ ਯਾਦृਙ੍ਨਰਚਿਤ੍ਤਵਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਤਾਦृਕ੍ਸ੍ਵਭਾਵਸਮ੍ਭੂਤਿਰ੍ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ਤਿ ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਗਃ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਮਰਦ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਅ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੋਗੇ ਪਿਣ੍ਡੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ । ਵਰ੍ਧਤੇ ਜਠਰੇ ਜਨ੍ਤੁਸ੍ਤਾਰਾਪਤਿਰਿਵਾਮ੍ਬਰੇ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਤੇ ਰਕਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਬੀਜਰੂਪਂ ਹਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਕਾਮਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਞ੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਞ੍ਚ ਯਦਾ ਹ੍ਯੇਕਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੁਯੁਃ ॥ ੨,੩੨.

ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ ਬੀਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਛਾ, ਮਨ ਤੇ ਬੀਜ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—

ਤਦਾ ਦ੍ਰਾਵਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯੋषਾਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇ ਨਰਃ । ਰਕ੍ਤਾਧਿਕ੍ਯੇ ਭਵੇਨ੍ਨਾਰੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯੇ ਭਵੇਤ੍ਪੁਮਾਨ੍ ॥ ੨,੩੨.

—ਉਦੋਂ ਮਰਦ ਔਰਤ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਕਤ ਵਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਧੀ, ਜੇ ਬੀਜ ਵਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਯੋ ਸਾਮ੍ਯੇ ਗਰ੍ਭਾਃ षਣ੍ਡਤ੍ਵਮਾਪ੍ਨੁਯੁਃ । ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣ ਕਲਿਲਂ ਬੁਦ੍ਵਦਂ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਦਿਨੈਃ ॥ ੨,੩੨.

ਜੇ ਬੀਜ ਤੇ ਰਕਤ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਗਰਭ ਨਪੁੰਸਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਗੰਢ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਪਲੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੇ ਭਵੇਨ੍ਮਾਂਸਂ ਮਿਸ਼੍ਰਧਾਤੁਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਘਨਂ ਮਾਂਸਞ੍ਚ ਵਿਂਸ਼ਾਹੇ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥੋ ਵਰ੍ਧਤੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਚੌਦਵੀਂ ਦਿਨ ਮਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੇਂ ਦਿਨ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾ ਮਾਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮੇ ਚਾਹ੍ਨਿ ਬਲਂ ਪੁष੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਤਥਾ ਮਾਸੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਪਞ੍ਚਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਧਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਪਚੀਸਵੇਂ ਦਿਨ ਤਾਕਤ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਸਦ੍ਵਯੇ ਤੁ ਸਞ੍ਜਾਤੇ ਤ੍ਵਚਾ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ । ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥੀਨਿ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਮਾਸੈਃ ਕੇਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕੇ ॥ ੨,੩੨.

ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਚਮੜੀ ਤੇ ਚਰਬੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮੱਜਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲ ਤੇ ਨਖ ਪੈਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਰ੍ਣੌ ਚ ਨਾਸਿਕੇ ਵਕ੍ਸ਼ੋ ਜਾਯੇਰਨ੍ਮਾਸਿ ਪਞ੍ਚਮੇ । ਕਣ੍ਠਰਨ੍ਧ੍ਰੋਦਰਂ षष੍ਠੇ ਗੁਹ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮਾਸਿ ਸਪ੍ਤਮੇ ॥ ੨,੩੨.

ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਕੰਨ, ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦ ਤੇ ਛਾਤੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਗਲਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਖੋਖਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਪੇਟ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਆਦਿ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੋ ਗਰ੍ਭੋ ਮਾਸੈਰਥਾष੍ਟਭਿਃ । ਅष੍ਟਮੇ ਚਲਤੇ ਜੀਵੋ ਧਾਤ੍ਰੀਗਰ੍ਭੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਨਵਮੇਮਾਸਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਗਰ੍ਭਸ੍ਥੌਜੌ ਦृਢਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ 'ਚ ਬੱਚਾ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਆਤਮਾ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ 'ਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਿਲਦੀ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਆਉਣ ਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਵਾਸਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਨਾਰੀ ਵਾਥ ਨਰੋ ਵਾਥ ਨਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਵਾਭਿਜਾਯਤੇ ॥ ੨,੩੨.

ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਅਵਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁੜੀ, ਮੁੰਡਾ ਜਾਂ ਨਪੁੰਸਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਰਯਂ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ਂ षਾਟ੍ਕੌਸ਼ਿਕਸਮਾਯੁਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਮੋਪੇਤਂ ਦਸ਼ਨਾਡੀਵਿਭੂषਿਤਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਾਕਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਛੇ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇ ਦੱਸ ਨਾਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਪ੍ਰਾਣਗੁਣੋਪੇਤਂ ਯੋ ਜਾਨਾਤਿ ਸ ਯੋਗਵਿਤ੍ । ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਂਸਾਨਿ ਰੋਮ ਰਕ੍ਤਂ ਬਲਂ ਤਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਦੱਸ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੈ। ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀਆਂ, ਬੀਜ, ਮਾਸ, ਵਾਲ, ਲਹੂ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

षਾਟ੍ਕੌਸ਼ਿਕਮਿਦਂ ਪਿਣ੍ਡਂ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਨ੍ਤੋਃ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਮ੍ । ਨਵਮੇ ਦਸ਼ਮੇ ਮਾਸਿ ਜਾਯਤੇ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਃ ॥ ੨,੩੨.

ਇਹ ਛੇ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਜਾਂ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸੂਤਿਵਾਤੈਃ ਸਮਾਕृष੍ਟਃ ਪੀਡਯਾ ਵਿਹ੍ਵਲੀਕृਤਃ । ਪੁष੍ਟੋ ਨਾਡ੍ਯਾਃ ਸੁषੁਮ੍ਣਾਯਾ ਯੋषਿਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤ੍ਵਰਨ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਜਨਮ ਦੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ, ਦਰਦ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਮੱਧ ਨਾਡੀ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

thumb|ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਰ੍ਵਾਰਿ ਹਵਿਰ੍ਭੋਕ੍ਤਾ ਪਵਨਾਕਾਸ਼ਮੇਵ ਚ । ਏਭਿਰ੍ਭੂਤੈਃ ਪੀਡਿਤਸ੍ਤੁ ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਸ੍ਨਾਯੁਬਨ੍ਧਨੈਃ ॥ ੨,੩੨.

ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ — ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਨਸਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮੂਲਭੂਤਾ ਇਮੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਨਾਡ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਤ੍ਵਚਾਸ੍ਥਿਨਾਡ੍ਯੋ ਰੋਮਾਣਿ ਮਾਂਸਞ੍ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਇਹ ਸੱਤ ਮੂਲ ਤੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ: ਚਮੜੀ, ਹੱਡੀ, ਵਾਲ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵੀ ਹੈ।

ਏਤੇ ਪਞ੍ਚ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਯਾ ਭੂਮੇਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਯਥਾ ਪਞ੍ਚ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚਾਪਸ੍ਤਥਾ ਤਚ੍ਛृਣੁ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ॥ ੨,੩੨.

ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਕਾਸ਼ਯਪ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਵੀ ਸੁਣ।

ਲਾਲਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮਜ੍ਜਾਰ ਰਕ੍ਤਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍ । ਆਪਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਲਾਰ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਬੀਜ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਲਹੂ — ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ ਤृषਾ ਤਥਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਆਲਸ੍ਯਂ ਕਾਨ੍ਤਿਰੇਵ ਚ । ਤੇਜਃ ਪਞ੍ਚਗੁਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਯੋਗਿਭਿਃ ॥ ੨,੩੨.

ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ ਤੇ ਚਮਕ — ਇਹ ਅੱਗ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨੇ ਹਨ।

ਰਾਗਦ੍ਵੇषੌ ਤਥਾ ਲਜ੍ਜਾ ਭਯਂ ਮੋਹਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਥਿਤਂ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਾਯੁਜਂ ਗੁਣਪਞ੍ਚਕਮ੍ ॥ ੨,੩੨.

ਮੋਹ, ਵੈਰ, ਲਾਜ, ਡਰ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ — ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਆਕੁਞ੍ਚਨਂ ਧਾਵਨਞ੍ਚ ਲਙ੍ਘਨਞ੍ਚ ਪ੍ਰਸਾਰਣਮ੍ । ਨਿਰੋਧਃ ਪਞ੍ਚਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਾਯੋਃ ਪਞ੍ਚ ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੨,੩੨.

ਸੁੱਕੜਨਾ, ਦੌੜਨਾ, ਉੱਛਲਣਾ, ਫੈਲਣਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਰੋਕਣਾ — ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਘੋषਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਚ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਸਤ੍ਯਸਂਕ੍ਰਮਃ । ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਤ੍ਨਤਃ ॥ ੨,੩੨.

ਆਵਾਜ਼, ਸੋਚ, ਗਹਿਰਾਈ, ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ — ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਨਾਸਾ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਪਾਣੀ ਪਾਦੌ ਗੁਦਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਚ ਗੁਹ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ॥ ੨,੩੨.

ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ — ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮਲਦਵਾਰ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਪਤ ਅੰਗ — ਇਹ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ।

ਇਡਾਚ ਪਿਙ੍ਗਲਾ ਚੈਵ ਸੁषੁਮ੍ਣਾ ਚ ਤृਤੀਯਕਾ । ਗਾਨ੍ਧਾਰੀ ਗਜਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਪੂषਾ ਚੈਵ ਯਸ਼ਾ ਤਥਾ ॥ ੨,੩੨.

ਇੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ; ਗਾਂਧਾਰੀ, ਗਜਜਿਹਵਾ, ਪੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ਾ ਵੀ।

ਅਲਮ੍ਬੁषਾ ਕੁਹੂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਦਸ਼ਮੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਪਿਣ੍ਡ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਦਸ਼ ਨਾਡਯਃ ॥ ੨,੩੨.

ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ, ਕੁਹੂ, ਸ਼ੰਖਿਨੀ ਤੇ ਦਸ਼ਮੀ — ਇਹ ਦਸ ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਉਦਾਨੋ ਵ੍ਯਾਨ ਏਵ ਚ । ਨਾਗਃ ਕੂਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਕृਕਰੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਧਨਞ੍ਜਯਃ ॥ ੨,੩੨.

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਵਿਆਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਰ, ਦੇਵਦੱਤ ਤੇ ਧਨੰਜਯ —