ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕੁਰੁ ਮੇ ਮੋਹਂ ਛੇਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ । ਕਾਸ਼੍ਯਪੋऽਹਂ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਵਿਨਤਾਗਰ੍ਭ ਸਂਭਵਃ । ਯਮਲੋਕਂ ਕਥਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੁਲੋਕਂ ਚ ਮਾਨਵਾਃ ॥ ੨,੧੧.

ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਭ੍ਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ। ਮੈਂ ਕਸ਼ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਯਮਲੋਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਪਰਸ੍ਯ ਯੋषਿਤਂ ਹृਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਮਪਹृਤ੍ਯ ਚ ॥ ੨,੧੧.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੁਰਾਈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਲੈ ਲਿਆ—

ਅਰਣ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਜਨੇ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸ਼ਸਃ । ਹੀਨਜਾਤੌ ਪ੍ਰਜਾਯੇਤ ਰਤ੍ਨਾਨਾਮਪਹਾਰਕਃ ॥ ੨,੧੧.

ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਰਤਨ ਚੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਚ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਂਯਂ ਕਾਮਮਭਿਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਸ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗੋऽਭਿਜਾਯਤੇ । ਨੈਨਂ ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨੈਨਂ ਦਹਤਿ ਪਾਵਕਃ ॥ ੨,੧੧.

ਜਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਥਿਆਰ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅੱਗ ਉਸਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਨਹੀਂ।

ਨ ਚੈਨਂ ਕ੍ਲੇਦਯਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਨ ਸ਼ੋषਯਤਿ ਮਾਰੁਤਃ । ਵਾਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਨਾਸਿਕਾ ਕਰ੍ਣੌ ਗੁਦਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚਰਃ ॥ ੨,੧੧.

ਪਾਣੀ ਉਸਨੂੰ ਭਿੱਜਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਸੁਕਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਮੂੰਹ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਗੁਦਾ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਰਸਤਾ—

ਅਣ੍ਡਜਾਦਿਕਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਛਿਦ੍ਰਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਆਨਾਭੇਰ੍ਮੂਰ੍ਧਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਚਾष੍ਟ ਵੈ ॥ ੨,੧੧.

ਅੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹੋਰ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਛਿਦਰ ਹਨ; ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਉੱਪਰਲੇ ਅੱਠ ਛਿਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਨ੍ਤਃ ਸੁਕृਤਿਨੋ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਣ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਮृਤਾਹੇ ਵਾਰ੍षਿਕਂ ਯਾਵਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ ਖਗ ॥ ੨,੧੧.

ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਪਰਲੇ ਛਿਦਰ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਦੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰਮ ਤਕ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਖਗ—

ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨਿਰ੍ਧਨੋऽਪਿ ਹਿ ਮਾਨਵਃ । ਦੇਹੇ ਯਤ੍ਰ ਵਸੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ॥ ੨,੧੧.

ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਜੰਤੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਜਾਨ੍ਦੋषਾਂਸ੍ਤਥਾਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਮृਤਃ ਸ ਸੁਖਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਾਯਾਪਾਸ਼ੈਰ੍ਨ ਬਧ੍ਯਤੇ । ਪਾਸ਼ਬਦ੍ਧੋ ਨਰੋ ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਕਰ੍ਮਨਿਰਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੧੧.

ਖਗ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ—

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੨ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਏਵਂ ਤੇ ਕਥਿਤਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਵਿਨਰ੍ਣਯਃ । ਮਾਨੁषਾਣਾਂ ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਯੇ ॥ ੨,੧੨.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਾਰਕਸ਼, ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ।

ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਚਤੁਰ੍ਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਤਵਃ । ਅਣ੍ਡਜਾਃ ਸ੍ਵੇਦਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਸ਼੍ਚ ਜਾਰਾਯੁਜਾਃ ॥ ੨,੧੨.

ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੀਵ ਹਨ, ਜੋ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: ਅੰਡ ਤੋਂ, ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ, ਬੀਜ ਤੋਂ, ਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ।

ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਅਣ੍ਡਜਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਸ੍ਵੇਦਜਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ॥ ੨,੧੨.

ਇੱਕੀ ਲੱਖ ਅੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਜਰਾਯੁਜਾਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਨੁष੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਪਰੇ । ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਮਾਨੁषਤ੍ਵਂ ਹਿ ਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ ॥ ੨,੧੨.

ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ, ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਧਾਨਤ੍ਵਂ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯੈਰਵਾਪ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਵੈਸ਼੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ੍ਤਤ੍ਪਰਜਾਤਯਃ ॥ ੨,੧੨.

ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਿਲਕਤ ਵੱਡੇ ਪੁੰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਜਾਤੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਜਕਸ਼੍ਚਰ੍ਮਕਾਰਸ਼੍ਚ ਨਟੋ ਬੁਰੁਡ ਏਵ ਚ । ਕੈਵਰ੍ਤਮੇਦਭਿਲ੍ਲਾਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਹ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਜਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੨,੧੨.

ਧੋਬੀ, ਚਮੜਾ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬੁਰੂੜਾ, ਨੌਕਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮੇਡਾ ਅਤੇ ਭਿੱਲ — ਇਹ ਸੱਤ ਜਾਤੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਤੁਮ੍ਬਵਿਭੇਦੇਨ ਜਾਤਿਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਸ਼ਃ । ਜਨ੍ਤੂਨਾਮੇਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਜਾਤਿਭੇਦਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ ੨,੧੨.

ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

ਜਨ੍ਤੂਨਾਮੇਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੇਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਆਹਾਰੋ ਮੈਥੁਨਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਭਯਂ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੨,੧੨.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਖਰੇ ਫਰਕ ਹਨ। ਖਾਣਾ, ਮਿਲਾਪ, ਨੀਂਦ, ਡਰ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ — ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇषਾ ਮੇਵ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਵਿਵੇਕੋ ਦੁਰ੍ਲਭਃ ਪਰਃ । ਏਕਪਾਦਾਦਿਰੂਪੇਣ ਦੇਹਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਸ਼ਃ ॥ ੨,੧੨.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਸਮਝ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਆਦਿ।

ਕृष੍ਣਸਾਰੋ ਮृਗੋ ਯਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਦਸ਼ਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਾ ਦੇਵਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ ੨,੧੨.

ਜਿੱਥੇ ਕਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਾਰ ਮਿਰਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਮਤਿਜੀਵਿਨਃ । ਮਤਿਮਤ੍ਸੁ ਨਰਾਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਨਰੇषੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੨,੧੨.

ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਜਿੰਦ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਲ ਵਾਲੇ, ਅਕਲ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਯਃ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮੇਕ੍ਸ਼ੈਕਸਾਧਕਮ੍ । ਤਯੋਰ੍ਨ ਸਾਧਯੇਦੇਕਂ ਤੇਨਾਤ੍ਮਾ ਵਞ੍ਚਿਤੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ॥ ੨,੧੨.

ਜੋ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਚ੍ਛਤਿ ਸ਼ਤੀ ਸਹਸ੍ਰਂ ਸਹਸ੍ਰੀ ਲਕ੍ਸ਼ਮੀਹਤੇ ਕਰ੍ਤੁਮ੍ । ਲਕ੍ਸ਼ਾਧਿਪਤੀ ਰਾਜ੍ਯਂ ਰਾਜਾਪਿ ਸਕਲਾਂ ਧਰਾਂ ਲਬ੍ਧੁਮ੍ ॥ ੨,੧੨.

ਜਿਸਦੇ ਸੋ ਦਿਲ ਚਾਹ ਹਨ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਹਦਾ ਹੈ; ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਲੱਖ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਲੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਰਾਜ ਚਾਹਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਵੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਚਕ੍ਰਧਰੋऽਪਿ ਸੁਰਤ੍ਵਂ ਸੁਰਭਾਵੇ ਸਕਲਸੁਰਪਤਿਰ੍ਭਵਿਤੁਮ੍ । ਸੁਰਪਤਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਤ੍ਵਂ ਤਥਾਪਿ ਨਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤृष੍ਣਾ ॥ ੨,੧੨.

ਚਕਰਾ ਵਾਲਾ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਨ ਦੀ; ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ — ਪਰ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਤृष੍ਣਯਾ ਚਾਭਿਭੂਤਸ੍ਤੁ ਨਰਕਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ । ਤृष੍ਣਾਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਕੇਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਵਾਸਂ ਲਭਨ੍ਤਿ ਤੇ ॥ ੨,੧੨.

ਜੋ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਆਤ੍ਮਾਧੀਨਃ ਪੁਮਾਂਲ੍ਲੋਕੇ ਸੁਖੀ ਭਵਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਗੁਣਾਃ ॥ ੨,੧੨.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ — ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ ਹਨ।

ਤਥਾ ਚ ਵਿषਯਾਧੀਨੋ ਦੁਃ ਖੀ ਭਵਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ ॥ ੨,੧੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੁਰਙ੍ਗਮਤਾਙ੍ਗਪਤਙ੍ਗਭृਙ੍ਗਮੀਨਾ ਹਤਾਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰੇਵ ਪਞ੍ਚ । ਏਕਃ ਪ੍ਰਮਾਦੀ ਸ ਕਥਂ ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਯਃ ਸੇਵਤੇ ਪਞ੍ਚਭਿਰੇਵ ਪਞ੍ਚ ॥ ੨,੧੨.

ਹਿਰਣ, ਹਾਥੀ, ਪਤੰਗਾ, ਭੂੰਰਾ ਅਤੇ ਮੱਛੀ — ਇਹ ਪੰਜ ਇਕ-ਇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਪਿਤृਮਾਤृਮਯੋ ਬਾਲ੍ਯੇ ਯੌਵਨੇ ਦਯਿਤਾਮਯਃ । ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਮਯਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤੇ ਮੂਢੋ ਨਾਤ੍ਮਮਯਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ ੨,੧੨.

ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨਾਲ ਲਗਾਵ, ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਲ, ਅੰਤ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਨਾਲ — ਮੂਰਖ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਲੋਹਦਾਰੁਮਯੈਃ ਪਾਸ਼ੈਃ ਪੁਮਾਨ੍ਬਦ੍ਧੋ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਮਯੈਃ ਪਾਸ਼ੈਰ੍ਨੈਵ ਬਦ੍ਧੋ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੧੨.

ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਹ ਕਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।