ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਯਾ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਨਰਃ ਸਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੋਹੇਨ ਮਮਤਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਮਾਨਵਃ ॥ ੨,੧੦.

ਜੋ ਸਰੀਰ ਮਨੁੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ ਤੇ ਮਮਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਦੁਃ ਖਭਵਾਮ੍ਭੋਧਿਂ ਭਵਨ੍ਤਂ ਕਥਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਬਹੁਪਾਤਕਯੁਕ੍ਤੋऽਪਿ ਤਦ੍ਵਦਸ੍ਵ ਦਯਾਨਿਧੇ ॥ ੨,੧੦.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਪਾਪੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਇਹ ਦੱਸੋ।

ਭੂਯੋ ਦੁਃ ਖਸ੍ਯ ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਨਰਸ੍ਯ ਨ ਭਵੇਦ੍ਯਥਾ । ਬ੍ਰੂਹਿ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਮਾਣਸ੍ਯ ਪृਚ੍ਛਤੋ ਮੇ ਰਮਾਪਤੇ ॥ ੨,੧੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਸਹੇਲੀ, ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਸ੍ਵੇਸ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਭਿਰਤਃ ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਂ ਲਭਤੇ ਨਰਃ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਨਿਰਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਯਥਾ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਤਚ੍ਛृਣੁ ॥ ੨,੧੦.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਪਣੀ ਕਰਤਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਣ।

ਕਰ੍ਮਵਿਭ੍ਰष੍ਟਕਾਲੁष੍ਯੋ ਵਾਸੁਦੇਵਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯਾ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਧृਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨਿਯਮ੍ਯ ਚ ॥ ੨,੧੦.

ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਮਲਿਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੇ ਧੀਰਜ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ,

ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨ੍ਵਿषਯਾਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਗਦ੍ਵੇषੌ ਵ੍ਯੁਦਸ੍ਯ ਚ । ਵਿਰਕ੍ਤਸੇਵੀ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾਸ਼ੀ ਯਤਵਾਕ੍ਕਾਯਮਾਨਸਃ ॥ ੨,੧੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧੁਨ, ਰੂਪ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ, ਵੈਰਾਗੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—

ਧ੍ਯਾਨਯੋਗਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵੈਰਗ੍ਯਂ ਸਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਂ ਬਲਂ ਦਰ੍ਪਂ ਕਾਮਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਮ੍ ॥ ੨,੧੦.

ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਾਕਤ, ਘਮੰਡ, ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—

ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਯਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ । ਅਤਃ ਪਰਂ ਨृਣਾਂ ਕृਤ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਯਪਨਨ੍ਦਨ ॥ ੨,੧੦.

ਜੋ 'ਮੇਰਾ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੧ ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਮਾਨੁषਤ੍ਵਂ ਲਭੇਤ੍ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਤ੍ਕਥਮ੍ । ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਕਃ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਦੇਹਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ ॥ ੨,੧੧.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਕੌਣ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਲੈ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ?

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਕੁਤੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਸ੍ਪृਸ਼੍ਯਃ ਸ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕ੍ਵ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕृਤਾਨੀਹ ਕਥਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ ॥ ੨,੧੧.

ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਿੱਥੋਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਯ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕੁਰੁ ਮੇ ਮੋਹਂ ਛੇਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ । ਕਾਸ਼੍ਯਪੋऽਹਂ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਵਿਨਤਾਗਰ੍ਭ ਸਂਭਵਃ । ਯਮਲੋਕਂ ਕਥਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੁਲੋਕਂ ਚ ਮਾਨਵਾਃ ॥ ੨,੧੧.

ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਭ੍ਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ। ਮੈਂ ਕਸ਼ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਯਮਲੋਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਪਰਸ੍ਯ ਯੋषਿਤਂ ਹृਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਮਪਹृਤ੍ਯ ਚ ॥ ੨,੧੧.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੁਰਾਈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਲੈ ਲਿਆ—

ਅਰਣ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਜਨੇ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸ਼ਸਃ । ਹੀਨਜਾਤੌ ਪ੍ਰਜਾਯੇਤ ਰਤ੍ਨਾਨਾਮਪਹਾਰਕਃ ॥ ੨,੧੧.

ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਰਤਨ ਚੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਚ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਂਯਂ ਕਾਮਮਭਿਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਸ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗੋऽਭਿਜਾਯਤੇ । ਨੈਨਂ ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨੈਨਂ ਦਹਤਿ ਪਾਵਕਃ ॥ ੨,੧੧.

ਜਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਥਿਆਰ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅੱਗ ਉਸਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਨਹੀਂ।

ਨ ਚੈਨਂ ਕ੍ਲੇਦਯਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਨ ਸ਼ੋषਯਤਿ ਮਾਰੁਤਃ । ਵਾਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਨਾਸਿਕਾ ਕਰ੍ਣੌ ਗੁਦਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚਰਃ ॥ ੨,੧੧.

ਪਾਣੀ ਉਸਨੂੰ ਭਿੱਜਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਸੁਕਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਮੂੰਹ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਗੁਦਾ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਰਸਤਾ—

ਅਣ੍ਡਜਾਦਿਕਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਛਿਦ੍ਰਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਆਨਾਭੇਰ੍ਮੂਰ੍ਧਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਚਾष੍ਟ ਵੈ ॥ ੨,੧੧.

ਅੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹੋਰ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਛਿਦਰ ਹਨ; ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਉੱਪਰਲੇ ਅੱਠ ਛਿਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਨ੍ਤਃ ਸੁਕृਤਿਨੋ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਣ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਮृਤਾਹੇ ਵਾਰ੍षਿਕਂ ਯਾਵਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ ਖਗ ॥ ੨,੧੧.

ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਪਰਲੇ ਛਿਦਰ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਦੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰਮ ਤਕ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਖਗ—

ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨਿਰ੍ਧਨੋऽਪਿ ਹਿ ਮਾਨਵਃ । ਦੇਹੇ ਯਤ੍ਰ ਵਸੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ॥ ੨,੧੧.

ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਜੰਤੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਜਾਨ੍ਦੋषਾਂਸ੍ਤਥਾਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਮृਤਃ ਸ ਸੁਖਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਾਯਾਪਾਸ਼ੈਰ੍ਨ ਬਧ੍ਯਤੇ । ਪਾਸ਼ਬਦ੍ਧੋ ਨਰੋ ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਕਰ੍ਮਨਿਰਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੧੧.

ਖਗ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ—

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੨ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਏਵਂ ਤੇ ਕਥਿਤਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਵਿਨਰ੍ਣਯਃ । ਮਾਨੁषਾਣਾਂ ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਯੇ ॥ ੨,੧੨.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਾਰਕਸ਼, ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ।

ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਚਤੁਰ੍ਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਤਵਃ । ਅਣ੍ਡਜਾਃ ਸ੍ਵੇਦਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਸ਼੍ਚ ਜਾਰਾਯੁਜਾਃ ॥ ੨,੧੨.

ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੀਵ ਹਨ, ਜੋ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: ਅੰਡ ਤੋਂ, ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ, ਬੀਜ ਤੋਂ, ਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ।

ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਅਣ੍ਡਜਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਸ੍ਵੇਦਜਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਉਦ੍ਭਿਜ੍ਜਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ॥ ੨,੧੨.

ਇੱਕੀ ਲੱਖ ਅੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਜਰਾਯੁਜਾਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਨੁष੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਪਰੇ । ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਮਾਨੁषਤ੍ਵਂ ਹਿ ਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ ॥ ੨,੧੨.

ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ, ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਧਾਨਤ੍ਵਂ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯੈਰਵਾਪ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਵੈਸ਼੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ੍ਤਤ੍ਪਰਜਾਤਯਃ ॥ ੨,੧੨.

ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਿਲਕਤ ਵੱਡੇ ਪੁੰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਜਾਤੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਜਕਸ਼੍ਚਰ੍ਮਕਾਰਸ਼੍ਚ ਨਟੋ ਬੁਰੁਡ ਏਵ ਚ । ਕੈਵਰ੍ਤਮੇਦਭਿਲ੍ਲਾਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਹ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਜਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੨,੧੨.

ਧੋਬੀ, ਚਮੜਾ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬੁਰੂੜਾ, ਨੌਕਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮੇਡਾ ਅਤੇ ਭਿੱਲ — ਇਹ ਸੱਤ ਜਾਤੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਤੁਮ੍ਬਵਿਭੇਦੇਨ ਜਾਤਿਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਸ਼ਃ । ਜਨ੍ਤੂਨਾਮੇਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਜਾਤਿਭੇਦਾਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ ੨,੧੨.

ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

ਜਨ੍ਤੂਨਾਮੇਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਭੇਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਆਹਾਰੋ ਮੈਥੁਨਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਭਯਂ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੨,੧੨.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਖਰੇ ਫਰਕ ਹਨ। ਖਾਣਾ, ਮਿਲਾਪ, ਨੀਂਦ, ਡਰ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ — ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇषਾ ਮੇਵ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਵਿਵੇਕੋ ਦੁਰ੍ਲਭਃ ਪਰਃ । ਏਕਪਾਦਾਦਿਰੂਪੇਣ ਦੇਹਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਨੇਕਸ਼ਃ ॥ ੨,੧੨.

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਸਮਝ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਆਦਿ।

ਕृष੍ਣਸਾਰੋ ਮृਗੋ ਯਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਦਸ਼ਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯਾ ਦੇਵਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ ੨,੧੨.

ਜਿੱਥੇ ਕਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਾਰ ਮਿਰਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।