ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਂ ਵਿਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਜੀਵੋ ਗਰ੍ਭ ਈਵਾਸ਼ਯਾਤ੍ । ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਵਾਪਿ ਭੁਞ੍ਜਾਨਂ ਵਾ ਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥ ੨,੧੦.

ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚੋਂ ਬੱਚਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਮੂਢਾ ਨਾਨੁਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ । ਆਤਿਵਾਹਿਕਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵਾਯਵੀਯਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ ॥ ੨,੧੦.

ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ 'ਆਤਿਵਾਹਿਕ' ਜਾਂ 'ਹਵਾਈ' ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਤੁ ਯਾਤੁਧਾਨਾਨਾਂ ਤਮੇਵ ਚ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਸੁਪਰ੍ਣ ਈਦृਸ਼ੋ ਦੇਹੋ ਨृਣਾਂ ਭਵਤਿ ਪਿਣ੍ਡਜਃ ॥ ੨,੧੦.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਤੁਧਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੁਪਰਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਐਸਾ ਸਰੀਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਪੁਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਕृਤਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਸ੍ਯੁਃ ਪਿਣ੍ਡਾ ਦਸ਼ ਦਸ਼ਾਹਿਕਾਃ । ਪਿਣ੍ਡਜੇਨ ਤੁ ਦੇਹੇਨ ਵਾਯੁਜਸ਼੍ਚੈਕਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ ੨,੧੦.

ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਪਿੰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਹਵਾਈ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਣ੍ਡਜੋ ਯਦਿ ਨੈਵ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯੁਜੋऽਰ੍ਹਤਿ ਯਾਤਨਾਮ੍ । ਦੇਹਿਨੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਯਥਾ ਦੇਹੇ ਕੌਮਾਰਂ ਯੌਵਨਂ ਜਰਾ । ਤਥਾ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰੇਤ੍ਯਵਧਾਰਯ ॥ ੨,੧੦.

ਜੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਵਾਈ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਰਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲੈ।

ਵਾਸਾਂਸਿ ਜੀਰ੍ਣਾਨਿ ਯਥਾ ਵਿਹਾਯ ਨਵਾਨਿ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਨਰੋਪਰਾਣਿ । ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਵਿਹਾਯ ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਸਂਯਾਤਿ ਨਵਾਨਿ ਦੇਹੀ ॥ ੨,੧੦.

ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਕਪੜੇ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੈਨਂ ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨੈਨਂ ਦਹਤਿ ਪਾਵਕਃ । ਨ ਚੈਨਂ ਕ੍ਲੇਦਯਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਨ ਸ਼ੋषਯਤਿ ਮਾਰੁਤਃ ॥ ੨,੧੦.

ਉਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਅੱਗ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਪਾਣੀ ਭਿੱਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਹਵਾ ਸੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।

ਵਾਯਵੀਯਾਂ ਤਨੁਂ ਯਾਤਿ ਸਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ ਤੇ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਵਿਲਂਬਤੋ ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਦੇਹਂ ਖਲੁ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ ॥ ੨,੧੦.

ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹਵਾਈ ਸਰੀਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਸਰੀਰ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।

ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਿਲਂਬਤੋ ਦੇਹਂ ਪਿਣ੍ਡਜਂ ਸ ਸਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਅਥੋ ਗਤੋ ਯਾਮ੍ਯਲੋਕਂ ਸ੍ਵੀਯਕਰ੍ਮਾਨੁਸਾਰਤਃ ॥ ੨,੧੦.

ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿਤ੍ਰਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯਵਾਕ੍ਯੇਨ ਨਿਰਯਾਣਿ ਭੁਨਕ੍ਤਿ ਸਃ । ਯਾਤਨਾਃਸਮਵਾਪ੍ਯਾਥ ਪਸ਼ੁਪਕ੍ਸ਼੍ਯਾਦਿਕੀਂ ਤਨੁਮ੍ ॥ ੨,੧੦.

ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਾ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਨਰਃ ਸਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੋਹੇਨ ਮਮਤਾਸ੍ਪਦਮ੍ । ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਕਰ੍ਮਫਲਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਮਾਨਵਃ ॥ ੨,੧੦.

ਜੋ ਸਰੀਰ ਮਨੁੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ ਤੇ ਮਮਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਦੁਃ ਖਭਵਾਮ੍ਭੋਧਿਂ ਭਵਨ੍ਤਂ ਕਥਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਬਹੁਪਾਤਕਯੁਕ੍ਤੋऽਪਿ ਤਦ੍ਵਦਸ੍ਵ ਦਯਾਨਿਧੇ ॥ ੨,੧੦.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਪਾਪੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਇਹ ਦੱਸੋ।

ਭੂਯੋ ਦੁਃ ਖਸ੍ਯ ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਨਰਸ੍ਯ ਨ ਭਵੇਦ੍ਯਥਾ । ਬ੍ਰੂਹਿ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਮਾਣਸ੍ਯ ਪृਚ੍ਛਤੋ ਮੇ ਰਮਾਪਤੇ ॥ ੨,੧੦.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਸਹੇਲੀ, ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਸ੍ਵੇਸ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਭਿਰਤਃ ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਂ ਲਭਤੇ ਨਰਃ । ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਨਿਰਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਯਥਾ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਤਚ੍ਛृਣੁ ॥ ੨,੧੦.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਪਣੀ ਕਰਤਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਣ।

ਕਰ੍ਮਵਿਭ੍ਰष੍ਟਕਾਲੁष੍ਯੋ ਵਾਸੁਦੇਵਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯਾ । ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਧृਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨਿਯਮ੍ਯ ਚ ॥ ੨,੧੦.

ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਮਲਿਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੇ ਧੀਰਜ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ,

ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨ੍ਵਿषਯਾਂਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਗਦ੍ਵੇषੌ ਵ੍ਯੁਦਸ੍ਯ ਚ । ਵਿਰਕ੍ਤਸੇਵੀ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾਸ਼ੀ ਯਤਵਾਕ੍ਕਾਯਮਾਨਸਃ ॥ ੨,੧੦.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧੁਨ, ਰੂਪ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ, ਵੈਰਾਗੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—

ਧ੍ਯਾਨਯੋਗਪਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵੈਰਗ੍ਯਂ ਸਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਂ ਬਲਂ ਦਰ੍ਪਂ ਕਾਮਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਮ੍ ॥ ੨,੧੦.

ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤਾਕਤ, ਘਮੰਡ, ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—

ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਯਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ । ਅਤਃ ਪਰਂ ਨृਣਾਂ ਕृਤ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਯਪਨਨ੍ਦਨ ॥ ੨,੧੦.

ਜੋ 'ਮੇਰਾ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੧ ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਮਾਨੁषਤ੍ਵਂ ਲਭੇਤ੍ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਤ੍ਕਥਮ੍ । ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਕਃ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਦੇਹਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ ॥ ੨,੧੧.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਕੌਣ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਲੈ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ?

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਕੁਤੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਸ੍ਪृਸ਼੍ਯਃ ਸ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ । ਕ੍ਵ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕृਤਾਨੀਹ ਕਥਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ ॥ ੨,੧੧.

ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਿੱਥੋਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਯ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕੁਰੁ ਮੇ ਮੋਹਂ ਛੇਤ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸ੍ਯਸ਼ੇषਤਃ । ਕਾਸ਼੍ਯਪੋऽਹਂ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਵਿਨਤਾਗਰ੍ਭ ਸਂਭਵਃ । ਯਮਲੋਕਂ ਕਥਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੁਲੋਕਂ ਚ ਮਾਨਵਾਃ ॥ ੨,੧੧.

ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਭ੍ਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ। ਮੈਂ ਕਸ਼ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਯਮਲੋਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਪਰਸ੍ਯ ਯੋषਿਤਂ ਹृਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਮਪਹृਤ੍ਯ ਚ ॥ ੨,੧੧.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੁਰਾਈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਲੈ ਲਿਆ—

ਅਰਣ੍ਯੇ ਨਿਰ੍ਜਨੇ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਾਕ੍ਸ਼ਸਃ । ਹੀਨਜਾਤੌ ਪ੍ਰਜਾਯੇਤ ਰਤ੍ਨਾਨਾਮਪਹਾਰਕਃ ॥ ੨,੧੧.

ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਰਤਨ ਚੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਚ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਂਯਂ ਕਾਮਮਭਿਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ਸ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗੋऽਭਿਜਾਯਤੇ । ਨੈਨਂ ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨੈਨਂ ਦਹਤਿ ਪਾਵਕਃ ॥ ੨,੧੧.

ਜਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਥਿਆਰ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅੱਗ ਉਸਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਨਹੀਂ।

ਨ ਚੈਨਂ ਕ੍ਲੇਦਯਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਨ ਸ਼ੋषਯਤਿ ਮਾਰੁਤਃ । ਵਾਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਨਾਸਿਕਾ ਕਰ੍ਣੌ ਗੁਦਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚਰਃ ॥ ੨,੧੧.

ਪਾਣੀ ਉਸਨੂੰ ਭਿੱਜਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਸੁਕਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਮੂੰਹ, ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਗੁਦਾ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਰਸਤਾ—

ਅਣ੍ਡਜਾਦਿਕਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਛਿਦ੍ਰਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਆਨਾਭੇਰ੍ਮੂਰ੍ਧਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਚਾष੍ਟ ਵੈ ॥ ੨,੧੧.

ਅੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹੋਰ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਛਿਦਰ ਹਨ; ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ ਉੱਪਰਲੇ ਅੱਠ ਛਿਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਨ੍ਤਃ ਸੁਕृਤਿਨੋ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਣ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈ । ਮृਤਾਹੇ ਵਾਰ੍षਿਕਂ ਯਾਵਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ ਖਗ ॥ ੨,੧੧.

ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਪਰਲੇ ਛਿਦਰ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਦੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰਮ ਤਕ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਖਗ—

ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨਿਰ੍ਧਨੋऽਪਿ ਹਿ ਮਾਨਵਃ । ਦੇਹੇ ਯਤ੍ਰ ਵਸੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ ॥ ੨,੧੧.

ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਜੰਤੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਜਾਨ੍ਦੋषਾਂਸ੍ਤਥਾਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਮृਤਃ ਸ ਸੁਖਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਾਯਾਪਾਸ਼ੈਰ੍ਨ ਬਧ੍ਯਤੇ । ਪਾਸ਼ਬਦ੍ਧੋ ਨਰੋ ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਕਰ੍ਮਨਿਰਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੧੧.

ਖਗ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ—