ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਿਮਜ੍ਜ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਕਾਕੋਲਾ ਰਾਜਹਂਸਤ੍ਵਮਾਯਯੁਃ । ਅਸੁਰੋ ਯਤ੍ਰ ਦੇਵਤ੍ਵਮਵਾਪ ਸ੍ਨਾਨਮਾਤ੍ਰਤਃ ॥ ੨,੬.

ਜਿੱਥੇ ਕਾਗਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਹੰਸ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ—

ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ ਵਨ੍ਦਿਤੀਰ੍ਥਂ ਰਤ੍ਨੇਸ਼ਃ ਕੁਹਕਾਚਲਃ । ਨਰਨਾਰਾਯਣਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਪਾਪਕੋਟਿਭਿਃ ॥ ੨,੬.

ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਵੰਦਿਤੀਰਥ, ਰਤਨੇਸ਼, ਕੁਹਕਾ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—

ਸਰਸ੍ਵਤੀਦृषਦ੍ਵਤ੍ਯੌ ਨਰ੍ਮਦਾ ਸ਼ਰ੍ਮਦਾ ਨृਣਾਮ੍ । ਨੀਲਕਣ੍ਠਂ ਮਹਾਕਾਲਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਚਾਮਰਕਣ੍ਟਕਮ੍ ॥ ੨,੬.

ਸਰਸਵਤੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਨਰਮਦਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨੀਲਕੰਠ, ਮਹਾਕਾਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਮਰਕੰਠਕ—

ਚਨ੍ਦ੍ਰਭਾਗਾ ਵੇਤ੍ਰਵਤੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰਂ ਗਣੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਗੋਕਰ੍ਣਂ ਬਿਲ੍ਵਤੀਰ੍ਥਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮਕੁਣ੍ਡਂ ਸਤਾਰਕਮ੍ ॥ ੨,੬.

ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਵੈਤਰਵਤੀ, ਵੀਰਭਦਰ, ਗਣੇਸ਼ਵਰ, ਗੋਕਰਨ, ਬਿਲਵਤੀਰਥ, ਕਰਮਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸਤਾਰਕ—

ਸ੍ਨਾਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਯਤ੍ਰਾਸ਼ੁ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ । ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਚ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਕृਤਾਨਿ ਕृਪਯਾ ਤਵ ॥ ੨,੬.

ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ।

ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੁਭਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਾਧੂਨਾਂ ਯਦਨੁਗ੍ਰਹਃ । ਏਕਤਃ ਸਰ੍ਵਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਕਰੁਣਾਃ ਸਾਧਵੋऽਨ੍ਯਤਃ ॥ ੨,੬.

ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਇਆਵਾਨ ਸਾਧੂ।

ਅਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਭੂਤਾਨਾਂ ਚਰਨ੍ਤਿ ਚਰਿਤਵ੍ਰਤਾਃ । ਤ੍ਵਂ ਗੁਰੁਃ ਸਰ੍ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵਯਸਾਧਿਕਃ ॥ ੨,੬.

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।

ਅਤਃ ਪृਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਧਿਭੂਤਂ ਚਿਰਨ੍ਤਨਮ੍ । ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਂ ਕਂ ਨੁ ਪृਚ੍ਛੇऽਹਂ ਮਨੋ ਮੇऽਤਿਚਲਂ ਮੁਨੇ ॥ ੨,੬.

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਹੈ।

ਨਿਃਸ੍ਪृਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿषਯੇ ਵਿषਯੇष੍ਵਤਿਲਾਲਸਮ੍ । ਮਨਾਗਪਿ ਨ ਸਹਤੇ ਵਿਰਹਂ ਤਿਮਿਰਂ ਬ੍ਰੁਵਤ੍ ॥ ੨,੬.

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲਗਾਓ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

ਮੋਹਿਤਂ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਭਾਵੈਃ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਯਥਾ ਸਮਾਯਾਤਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਿਵ ਭੂਸੁਰ ॥ ੨,੬.

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਹੇ ਭੂਸੁਰ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ?

ਵਿਵੇਕਪ੍ਰਵਣਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕृਪਯਾ ਵਦ । ऋषਿਰੁਵਾਚ । ਮਨਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਬਲਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਵਿਕਾਰਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ॥ ੨,੬.

ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਵਸ਼ਂ ਨਯਨ੍ਤਿ ਕਰਿਣਂ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤਮਪਿ ਹਸ੍ਤਿਪਾਃ । ਤਥਾਪਿ ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਤ੍ਯਾ ਸਾਧਨੈਰਪ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ॥ ੨,੬.

ਹਾਥੀਪਾਲ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤੀਵ੍ਰੇਣ ਭਕ੍ਤਿਯੋਗੇਨ ਵਿਚਾਰੇਣ ਵਸ਼ਂ ਨਯੇਤ੍ । ਇਤਿਹਾਸਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਾਰਕਮ੍ ॥ ੨,੬.

ਤਿੱਖੀ ਭਗਤੀ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇਵੇਗੀ।

ਨਾਰਦੋऽਕਥਯਨ੍ਮਹ੍ਯਂ ਸ੍ਵਵृਤ੍ਤਗਤਜਨ੍ਮਨਃ । ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ । ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਦ੍ਵਿਜਮੁਖ੍ਯਸ੍ਯ ਦਾਸੀਪੁਤ੍ਤ੍ਰਃ ਪੁਰਾ ਮੁਨੇ ॥ ੨,੬.

ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਦਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਿਤੋ ਬਾਲਭਾਵੇऽਪਿ ਪਾਠਿਤੋ ਨਿਤਰਾਮਹਮ੍ । ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਙ੍ਗਤਿਰ੍ਜਾਤਾ ਮਹਤਾਂ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ ੨,੬.

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲੀ।

ਪ੍ਰਾਵृਟ੍ਕਾਲੇ ਮਮ ਗृਹੇ ਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਭਾਗ੍ਯਯੋਗਤਃ । ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਣਾਨੁਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯੇਣ ਦਮੇਨ ਚ ॥ ੨,੬.

ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਰਾਹੀਂ

ਸਨ੍ਤੋषਂ ਪਰਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕृਪਯਾ ਤ੍ਵਿਦਮਬ੍ਰੁਵਨ੍ । ਮਨੀषਾ ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਯੇਨ ਜਾਤਾ ਮਮ ਸ਼ੁਭਾਰ੍ਥਿਨੀ ॥ ੨,੬.

ਉੱਚਾ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦਇਆ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਗਏ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ, ਚੰਗੀ ਚਾਹਤ ਵਾਲੀ, ਜਨਮ ਲੈ ਗਈ।

ਯਯਾ ਵਿष੍ਣੁਮਯਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਦਦृਸ਼ਿਵਾਨ੍ । ਮੁਨਯ ਊਚੁਃ । ਸ਼ृਣੁ ਵਤ੍ਸ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾ ਮੋ ਹਿਤਾਯ ਤਵ ਬਾਲਕ ॥ ੨,੬.

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਸੁਣੋ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਇਹ ਦੱਸਾਂਗੇ।'

ਯੇਨ ਵੈ ਧ੍ਰਿਯਮਾਣੇਨ ਇਹਾਮੁਤ੍ਰ ਸੁਖਂ ਭਵੇਤ੍ । ਦੇਵਤਿਰ੍ਯਙ੍ਮਨੁष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਂਸਾਰੇ ਵਿਵਿਧਾ ਜਨਾਃ ॥ ੨,੬.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ, ਜਾਨਵਰ, ਮਨੁੱਖ—ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ

ਨਿਬਦ੍ਧਾਃ ਕਰ੍ਮਪਸ਼ੈਸ੍ਤੇ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ ਭੋਗਾਨ੍ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਨ੍ । ਦੇਵਤ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਰਜਸਾ ਚ ਮਨੁष੍ਯਤਾਮ੍ ॥ ੨,੬.

ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਸਤਵ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਰਜਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਂ ਤਮਸਾ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਵਾਸਨਾਨੁਗਤੋऽਬੁਧਃ । ਮਾਤੁਰ੍ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ ੨,੬.

ਤਮਸ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਾਨਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਰਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਗਤ੍ਵਾ ਹ੍ਯਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਯੋਨੀਸ੍ਤਾਃ ਕਰ੍ਮਭੂਰਪਿ । ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੈਵਯੋਗਤਃ ॥ ੨,੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਜੋ ਕਰਮ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹਨ, ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਅਨੁਗ੍ਰਹੇਣ ਮਹਤਾਂ ਹਰਿਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਰੋਗਗ੍ਰਾਹਂ ਮੋਹਜਾਲਮਪਾਰਂ ਭਵਸਾਗਰਮ੍ ॥ ੨,੬.

ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੀਵ ਦੁੱਖ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਮੋਹ ਦਾ ਜਾਲ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਿਤੀਰ੍षੋਰਨ੍ਯਦ੍ਰਾਮਸ੍ਮਰਣਂ ਵਿਨਾ । ਨਵਨੀਯਂ ਯਥਾ ਦਧ੍ਨੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਕਾष੍ਠਾਦਪਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ ੨,੬.

ਜੋ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਰਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਦਹੀਂ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਅੱਗ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

ਮਨ੍ਥਨੈਃ ਸਾਧਨੈਰੇਵਂ ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸੁਖੀ ਭਵੇਤ੍ । ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯੋऽਵ੍ਯਯਃ ਸਤ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਗਃ ਸਰ੍ਵਭृਨ੍ਮਹਾਨ੍ ॥ ੨,੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਥਨ ਅਤੇ ਉਪਾਅ ਰਾਹੀਂ, ਪਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਟੱਲ, ਸੱਚਾ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰਮੇਯਃ ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਮਨਸਾਪਿ ਯਃ । ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਰੂਪੋऽਸੌ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੨,੬.

ਉਹ ਅਣਗਣਿਆ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਚਾਨਣ, ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਰੂਪ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ਭਾਵੇषੁ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍ । ਆਕਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤੇਜੋਜਲੇ ਤਥਾ ॥ ੨,੬.

ਭਾਵਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਲੇਪਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵੇषੁ ਯਥਾਨਿਲਃ । ਭਕ੍ਤਾਨੁਕਮ੍ਪੀ ਭਗਵਾਨ੍ ਸਾਧੂਨਾਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਾਯ ਚ ॥ ੨,੬.

ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ, ਬਿਨਾ ਲੱਗ-ਪਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਧਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਆਵਿਰ੍ਭਵਤਿ ਲੋਕੇषੁਗੁਣੀਵਾਜ੍ਞੈਃ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ । ਏਵਂਵਿਵੇਕਤ੍ਵਯਾ ਯੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਂਸ਼ੀਲਯੇਦ੍ਧृਦਿ ॥ ੨,੬.

ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਆਕਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੋਚੇ।