ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾਃ ਸ਼੍ਰਵਣਾ ਨਾਮ ਤਤ੍ਰ ਵੈ । ਸ਼੍ਰਵਣਾਕਰ੍ਮਤਸ੍ਤੁष੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਕ੍ਰੋਧਮਾਪ੍ਨੁਯੁਃ ॥ ੨,੫.

ਉਥੇ ਤੀਹ ਗੇਟ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸ਼੍ਰਵਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰਾਸ਼ੁ ਰਕ੍ਤਾਕ੍ਸ਼ਂ ਭਿਨ੍ਨਾਞ੍ਜਨਚਯੋਪਮਮ੍ । ਮृਤ੍ਯੁਕਾਲਾਨ੍ਤਕਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵੈ ਯਮਮ੍ ॥ ੨,੫.

ਉਥੇ, ਜਲਦੀ, ਉਹ ਮੌਤ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਟੁੱਟੇ ਕਾਜਲ ਵਰਗੇ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਦਂष੍ਟ੍ਰਾਕਰਾਲਵਦਨਂ ਭृਕੁਟੀਦਾਰੁਣਾਕृਤਿਮ੍ । ਵਿਰੂਪੈਰ੍ਭੋषਣੈਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਵृਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਤੈਃ ਪ੍ਰਭੁਮ੍ ॥ ੨,੫.

ਉਹ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣਾ, ਭੰਨੇ ਭੰਨੇ ਭੌਂਵਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ, ਸੈਂਕੜੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਗਹਣੇ-ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਦਣ੍ਡਾਸਕ੍ਤਮਹਾਬਾਹੁਂ ਪਾਸ਼ਹਸ੍ਤਂ ਸੁਭੈਰਵਮ੍ । ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਾਂ ਤਤੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਗਤਿਂ ਯਾਤਿ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਮ੍ ॥ ੨,੫.

ਉਹ ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਡੰਡਾ ਤੇ ਫੰਨ੍ਹਾ ਫੜੇ, ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੇ ਯਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਜੀਵ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਪੀ ਪਾਪਾਂ ਗਤਿਂ ਯਾਤਿ ਯਥਾ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਪੁਰਾ । ਛਤ੍ਰੋਪਾਨਹਦਾਤਾਰੋ ਯੇ ਚ ਵੇਸ਼੍ਮਪ੍ਰਦਾਯਕਾਃ ॥ ੨,੫.

ਜੋ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ; ਜੋ ਛਤਰੀ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਯੇ ਤੁ ਪੁਣ੍ਯਕृਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤੇ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਮਂ ਤਦਾ । ਸੌਮ੍ਯਾਕृਤਿਂ ਕੁਣ੍ਡਲਿਨਂ ਮੌਲਿਮਨ੍ਤਂ ਧृਤਸ਼੍ਰਿਯਮ੍ ॥ ੨,੫.

ਜੋ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਯਮ ਨੂੰ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਕੁੰਡਲ ਹਨ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕੁਤ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ।

ਏਕਾਦਸ਼ੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਹਿ षਣ੍ਮਾਸੇ ਆਬ੍ਦਿਕੇ ਤਥਾ । ਵਿਪ੍ਰਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍ ਭੋਜਯੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਯਨ੍ਮਹਤੀ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾ ॥ ੨,੫.

ਗਿਆਰਵੇਂ ਜਾਂ ਬਾਰਵੇਂ ਦਿਨ, ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਦਿਨ ਤੇ, ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਜੀਵਨ੍ ਪੁਤ੍ਰਕਲਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਦਿष੍ਟਮਿਤਰੈਃ ਖਗ । ਯੋ ਨ ਸਾਧਯਤਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਮੇਵਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਧਿਖਿਦ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੫.

ਹੇ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਹੀ ਲਾਭ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸਂਯਮਿਨ੍ਯਾਂ ਯਥਾਗਤਿ । ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਵਰ੍षਕृਤ੍ਯਂ ਤੇ ਕਿਮਨ੍ਯਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਸਿ ॥ ੨,੫.

ਸੰਯਮਨੀ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰਤਬ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੬ ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਅਪਿ ਸਾਧਨਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੀਰ੍ਥਦਾਨਰਤਸ੍ਯ ਚ । ਅਕृਤੇ ਤੁ ਵृषੋਤ੍ਸਰ੍ਗੇ ਪਰਲੋਕਗਤਿਰ੍ਨ ਹਿ ॥ ੨,੬.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤੀਰਥ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਵੱਛਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਰਸਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕृष੍ਣ ਵृषੋਤ੍ਸਰ੍ਗਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਮੇ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਕਿਂ ਫਲਂ ਵृषਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪੁਰਾ ਕੇਨ ਕृਤੋ ਹਰੇ ॥ ੨,੬.

ਇਸ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੱਛਾ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਵੱਛਾ ਯਜਨ ਦਾ ਕੀ ਫਲ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੇ ਹਰੀ?

ਅਨਡ੍ਵਾਨ੍ ਕੀਦृਸ਼ਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਕੋ ਵਿਧਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਂ ਮੇ ਕृਪਯਾ ਵਦ ॥ ੨,੬.

ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵੱਛਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਸਮ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਇਤਿਹਾਸਂ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰੇਣ ਯਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰਾਜਾਨਂ ਵੀਰਵਾਹਨਮ੍ ॥ ੨,੬.

ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੰਛਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਵੀਰਵਾਹਨ ਨੂੰ ਕਹੀ ਸੀ।

ਵਿਰਾਧਨਗਰੇ ਰਾਜਾ ਵੀਰਵਾਹਨਨਾਮਕਃ । ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵਦਾਨ੍ਯੋ ਵਿਪ੍ਰਤੁष੍ਟਿਕृਤ੍ ॥ ੨,੬.

ਵੀਰਾਧਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀਰਵਾਹਨ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਸੱਚਾ, ਦਿਲੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਸ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਨਂ ਵੀਰੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾਖੇਟਕਂ ਗਤਃ । ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰष੍ਟੁਮਨਾਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਸਿष੍ਠਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਂ ਯਯੌ ॥ ੨,੬.

ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ।

ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਮੁਨਿਂ ਤਤ੍ਰ ਕृਤਾਸਨਪਰਿਗ੍ਰਹਃ । ਪਸ਼੍ਰਯਾਵਨਤੋ ਰਾਜਾ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ऋषਿਸਂਸਦਿ ॥ ੨,੬.

ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਆਸਨ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

ਰਾਜੋਵਾਚ । ਮੁਨੇ ਮਯਾ ਕृਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਯਮਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਬਿਭੇਮਿ ਨਿਤਰਾਂ ਹृਦਿ ॥ ੨,੬.

ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਧਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਡਰ ਹੈ।

ਯਮਞ੍ਚ ਯਮਦੂਤਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਰਯਾਨ੍ ਘੋਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨ੍ । ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਹਾਭਾਗ ਤਥਾ ਵਦ ਦਯਾਨਿਧੇ ॥ ੨,੬.

ਹੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਯਮ, ਉਸ ਦੇ ਦੂਤ ਜਾਂ ਡਰਾਉਣੇ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।

ਵਸਿष੍ਠ ਉਵਾਚ । ਧਰ੍ਮਾ ਬਹੁਵਿਧਾ ਰਾਜਨ੍ ਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕੋਵਿਦੈਃ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਮਾਰ੍ਗਵਿਮੋਹਿਤਾਃ ॥ ੨,੬.

ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।

ਦਾਨਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਤਪੋ ਯਜ੍ਞਾਃ ਸਂਨ੍ਯਾਸਃ ਪੈਤृਕੋ ਮਹਃ । ਧਰ੍ਮੇषੁ ਗृਹ੍ਯਮਾਣੇषੁ ਵृषੋਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਵਿਸ਼ੇषਿਤਃ ॥ ੨,੬.

ਦਾਨ, ਤੀਰਥ, ਤਪ, ਯਜਨ, ਸੰਨਿਆਸ ਤੇ ਪਿਤਰੀ ਕਰਤਬ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੱਛਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਰਸਮ ਖਾਸ ਹੈ।

ਏष੍ਟਵ੍ਯਾ ਬਹਵਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਯਦ੍ਯੇਕੋऽਪਿ ਗਯਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਯਜੇਤ ਵਾਸ਼੍ਵਮੇਧੇਨ ਨੀਲਂ ਵਾ ਵृषਮੁਤ੍ਸृਜੇਤ੍ ॥ ੨,੬.

ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਵੀ ਗਯਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨੀਲਾ ਵੱਛਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਦਿਪਾਪਾਨਿ ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਞਾਨਕृਤਾਨਿ ਚ । ਨੀਲੋਦ੍ਵਾਹੇਨ ਸ਼ੁਧ੍ਯੇਤ੍ਤੁ ਸਮੁਦ੍ਰਪ੍ਲਵਨੇਨ ਵਾ ॥ ੨,੬.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਪਾਪ, ਚਾਹੇ ਜਾਣ ਕੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ, ਨੀਲਾ ਵੱਛਾ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਾਦਸ਼ਾਹੇ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਯਸ੍ਯ ਨੋਤ੍ਸੂਜ੍ਯਤੇ ਵृषਃ । ਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਂ ਤਸ੍ਯ ਕृਤੈਃ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੈਸ੍ਤੁ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੬.

ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੇਕਰ ਇੱਕਾਦਸ਼ੀ ਦਿਨ ਵੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣਨਾ ਪੱਕਾ ਹੈ—ਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਕੀ ਲਾਭ?

ਯਥਾਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤੀਰ੍ਥੇ ਵਾ ਪਤ੍ਤਨੇऽਥ ਵਾ । ਵृषਯਜ੍ਞੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਸਾਧਨੈਃ ਖਗ ॥ ੨,੬.

ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਖੋਤਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪੰਛੀ।

ਵृषਭਂ ਪਞ੍ਚਕਲ੍ਯਾਣਂ ਯੁਵਾਨਂ ਕृष੍ਣਕਂਬਲਮ੍ । ਗੋਯੂਥਮਧ੍ਯੇ ਨਿਤਰਾਂ ਵਿਚਰਨ੍ਤਂ ਵਿਧਾਨਤਃ ॥ ੨,੬.

ਜੋ ਖੋਤਾ ਪੰਜ ਚੰਗੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਕਾਲੀ ਖਾਲ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਗਾਂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਚਤਸृਭਿਰ੍ਵਤ੍ਸਕਾਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਞ੍ਚੈਵੈਕਯਾ ਖਗ । ਵਿਵਾਹ੍ਯ ਮਙ੍ਗਲਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਸਮੁਤ੍ਸृਜੇਤ੍ ॥ ੨,੬.

ਚਾਰ, ਦੋ ਜਾਂ ਇੱਕ ਬੱਛੜੀ ਨਾਲ, ਖੋਤੇ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸ਼ੁਭ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਰਤੀਤਿ षਡृਗ੍ਭਿਰ੍ਹੇਮਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਭਾਵਸੋਃ । ਕਾਰ੍ਤਿਕ੍ਯਾਂ ਮਾਘਵੈਸ਼ਾਖ੍ਯਾਂ ਸਂਕ੍ਰਮੇ ਪਾਤਪਰ੍ਵਸੁ ॥ ੨,੬.

'ਇਹ ਰਤੀ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੇ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਕਾਰਤਿਕ, ਮਾਘ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰ ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਤੀਰ੍ਥੇ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇਕ੍ਸ਼ਯਾਹੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ । ਲੋਹਿਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਵਰ੍ਣੇਨ ਮੁਖੇ ਪੁਚ੍ਛੇ ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਰਃ ॥ ੨,੬.

ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨ, ਇਹ ਕਰਮ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਖੋਤਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੂੰਛ ਚਿੱਟੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਪੀਤਃ ਖੁਰਵਿषਾਣੇषੁ ਸ ਨੀਲੋ ਵृष ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣੋ ਭਵੇਦ੍ਵਿਪ੍ਰੋ ਲੋਹਿਤਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੬.

ਜਿਸ ਖੋਤੇ ਦੇ ਖੁਰ ਤੇ ਸਿੰਗ ਪੀਲੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖੋਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਿੱਟਾ ਖੋਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ, ਲਾਲ ਖੋਤਾ ਕਸ਼ਤਰੀ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।