ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਕ ਏਵ ਤਿਲੋ ਦਤ੍ਤੋ ਹੇਮਦ੍ਰੋਣਤਿਲੈਃ ਸਮਃ । ਤਰ੍ਪਣੇ ਦਾਨਹੋਮੇषੁ ਦਤ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਚਾਕ੍ਸ਼ਯਃ ॥ ੨,੨.

ਇੱਕ ਤਿਲ ਦੇਣਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਡੱਬੇ ਦੇਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਤਿਲ ਤਰਪਣ, ਦਾਨ ਤੇ ਹਵਨ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਦਰ੍ਭਾ ਰੋਮਸਮੁਦ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤਿਲਾਃ ਸ੍ਵੇਦੇषੁ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ਦੇਵਤਾ ਦਾਨਵਾਸ੍ਤृਪ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧੇਨ ਪਿਤਰਸ੍ਤਥਾ ॥ ੨,੨.

ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਵਾਲ ਤੋਂ, ਤਿਲ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਪਿਤਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਯੋਗਵਿਧਿਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਚਾਪ੍ਯੁਪਜੀਵਨਾਮ੍ । ਅਪਸਵ੍ਯਾਦਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਦੇਵਤਾਃ ॥ ੨,੨.

ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਿਵਤਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤੇਨ ਤੇ ਪਿਤਰਸ੍ਤृਪ੍ਤਾ ਅਪਸਵ੍ਯੇ ਕृਤੇ ਸਤਿ । ਦਰ੍ਭਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਮਧ੍ਯੇ ਦੇਵੋ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ॥ ੨,੨.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਰਸਮ ਹੋਣ ਤੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦਰਭਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਖੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇਵਤਾ ਵੱਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਦਰ੍ਭਾਗ੍ਰੇ ਸ਼ਙ੍ਕਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੇਵਾਃ ਕੁਸ਼ੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਵਿਪ੍ਰਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਕੁਸ਼ਾ ਵਹ੍ਨਿਸ੍ਤੁਲਸੀ ਚ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੨,੨.

ਦਰਭਾ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੰਤ੍ਰ, ਕੁਸ਼ਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਨੈਤੇ ਨਿਰ੍ਮਾਲ੍ਯਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਤੁਲਸੀ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਗਾਵੋ ਵਿष੍ਣੁਰੇਕਾਦਸ਼ੀ ਖਗ ॥ ੨,੨.

ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕਦੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ: ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਇਕਾਦਸ਼ੀ, ਖਗ।

ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਵਹਣਾਨ੍ਯੇ ਭਵਾਬ੍ਧੌ ਮਜ੍ਜਤਾਂ ਨृਣਾਮ੍ । ਵਿष੍ਣੁਰੇਕਾਦਸ਼ੀ ਗੀਤਾ ਤੁਲਸੀ ਵਿਪ੍ਰਧੇਨਵਃ ॥ ੨,੨.

ਪੰਜ ਜਹਾਜ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਵਿਸ਼ਨੁ, ਇਕਾਦਸ਼ੀ, ਗੀਤਾ, ਤੁਲਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਗਾਂ।

ਅਸਾਰੇ ਦੁਰ੍ਗਸਂਸਾਰੇ षਟ੍ਪਦੀ ਮੁਕ੍ਤਿਦਾਯਿਨੀ । ਤਿਲਾਃ ਪਵਿਤ੍ਰਮਤੁਲਂ ਦਰ੍ਭਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤੁਲਸ੍ਯਥ ॥ ੨,੨.

ਇਸ ਕਠਨ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਛੇ ਰਸਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਿਲ, ਦਰਭਾ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

$ ਨਿਵਾਰਯਨ੍ਤਿ ਚੈਤਾਨਿ ਦੁਰ੍ਗਤਿਂ ਯਾਨ੍ਤਮਾਤੁਰਮ੍ । ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮੁਦ੍ਧਰੇਦ੍ਦਰ੍ਭਾਂਸ੍ਤੋਯੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਭੁਵਿ ॥ ੨,੨.

ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੁਰੇ ਹਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਦਰਭਾ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮृਤ੍ਯੁਕਾਲੇ ਕ੍ਸ਼ਿਪੇਦ੍ਦਰ੍ਭਾਨ੍ਕਰਯੋਰਾਤੁਰਸ੍ਯ ਚ । ਦਰ੍ਭੈਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਤੇ ਯੋऽਸੌ ਦਰ੍ਭੈਸ੍ਤੁ ਪਰਿਵੇष੍ਟਿਤਃ ॥ ੨,੨.

ਮੌਤ ਵੇਲੇ, ਦਰਭਾ ਬਿਮਾਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਲੋਕੇ ਸ ਵੈ ਯਾਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਹੀਨੋऽਪਿ ਮਾਨਵਃ । ਤੂਲੀਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਕृਤੌ ਪਾਦੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤੌ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਪृष੍ਠਤਃ ॥ ੨,੨.

ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ, ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੱਦੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ, ਪੈਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ।

ਪ੍ਰਾਯਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਗ੍ਨੌ ਸਂਸਾਰੇऽਸਾਰਸਾਗਰੇ । ਗੋਮਯੇਨੋਪਲਿਮ੍ਪੇਤ੍ਤੁ ਦਰ੍ਭਾਸ੍ਤਰਣਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ॥ ੨,੨.

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁੱਤੜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਮਾਫੀ ਲਈ ਰਸਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੋਮੈ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੀ ਚੌਕੀ ਬਿਛਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਨੇ ਦਤ੍ਤੇਨ ਦਾਨੇਨ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਪਂ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ । ਲਵਣਂ ਤਦ੍ਰਸਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਕਾਮਪ੍ਰਦਂ ਨृਣਾਮ੍ ॥ ੨,੨.

ਇਹ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੂਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅਸਲੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯਸ੍ਮਾਦਨ੍ਨਰਸਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨੋਤ੍ਕਟਾ ਲਵਣਂ ਵਿਨਾ । ਪਿਤॄਣਾਂ ਚ ਪ੍ਰਿਯਂ ਭਵ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਪ੍ਰਦਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੨.

ਕਿਉਂਕਿ ਲੂਣ ਦੇ ਬਿਨਾ ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਆਦ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਤੇ ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁਰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿष੍ਣੁਦੇਹਸਮੁਦ੍ਭੂਤੋ ਯਤੋऽਯਂ ਲਵਣੋ ਰਸਃ । ਏਤਤ੍ਸਲਵਣਂ ਦਾਨਂ ਤੇਨ ਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਯੋਗਿਨਃ ॥ ੨,੨.

ਇਹ ਲੂਣ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਲੋਕ ਇਸ ਲੂਣ ਦੇ ਦਾਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕ੍ਸ਼ਤ੍ਤ੍ਰਿਯਵਿਸ਼ਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਨਸ੍ਯ ਚ । ਆਤੁਰਸ੍ਯ ਯਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾ ਨ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਸੁਧਾਤਲੇ ॥ ੨,੨.

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਔਰਤਾਂ, ਸ਼ੂਦਰ ਤੇ ਰੋਗੀ — ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਿੰਦ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ—

ਲਵਣਂ ਤੁ ਤਦਾ ਦੇਯਂ ਦ੍ਵਾਰਸ੍ਯੋਦ੍ਵਾਟਨਂ ਦਿਵਃ । ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਸ਼ृਣੁ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰ ਮृਤ੍ਯੋ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਤਃ ॥ ੨,੨.

—ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੂਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਲੂਣ ਨਾਲ ਲਪੇਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੋਰ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਮੌਤ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਯਸ੍ਯ ਕਾਲੇਨ ਨੋ ਯਾਯਾਦ੍ਵਿਯੋਗਃ ਪ੍ਰਾਣਦੇਹਯੋਃ । ਪ੍ਰਾਣਿਨਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਸਮਯੇ ਮृਤ੍ਯੁਰਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਸ੍ਮृਤਿਃ ॥ ੨,੨.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਜਿੰਦ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਆਉਣੀ ਭੂਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯਥਾ ਵਾਯੁਰ੍ਜਲਧਰਾਨ੍ਵਿਕਰ੍षਤਿ ਯਤਸ੍ਤਤਃ । ਤਦ੍ਵਜ੍ਜਲਦਵਤ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯੈਵ ਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ ॥ ੨,੨.

ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਇधर-ਉਧਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਤਾਰਕਸ਼, ਜੀਵ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹਨ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਪਏ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ।

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾ ਰਾਜਸਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਮਸਾ ਯੇ ਚ ਕੇਚਨ । ਭਾਵਾਃ ਕਾਲਾਤ੍ਮਕਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਹਿ ਜਨ੍ਤੁषੁ ॥ ੨,੨.

ਸਾਰੇ ਸੁਭਾਵ — ਚੰਗਾ, ਗਰਮ, ਤੇ ਮੰਦਾ — ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ, ਕਾਲ ਦੀ ਸੁਰਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

ਆਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸ਼ਮ੍ਭੁਰਾਪੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਃ । ਅਗ੍ਨਿਃ ਖਂ ਪृਥਿਵੀ ਮਿਤ੍ਰ ਓषਧ੍ਯੋ ਵਸਵਸ੍ਤਥਾ ॥ ੨,੨.

ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਸ਼ਿਵ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਇੰਦਰ, ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਮਿਤ੍ਰ, ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਵਸੁ—

ਸਰਿਤਃ ਸਾਗਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਚ ਸਰ੍ਪਹਨ੍ । ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਲੇਨ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਂਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਪੁਨਃ ॥ ੨,੨.

—ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਹੋਣਾ-ਅਣਹੋਣਾ, ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ — ਇਹ ਸਭ ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਸਮੇਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਾਲੇਨ ਸਂਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਨृਨਂ ਮृਤ੍ਯਾਵੁਪਸ੍ਥਿਤੇ । ਦੈਵਯੋਗਾਤ੍ਤ੍ਦਾ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਖਗ ॥ ੨,੨.

ਕਾਲ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੌਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਰੋਗ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ।

ਵੈਕਲ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਬਲੌ ਜੋਰਂਹਸਾਂ ਭਵੇਤ੍ । ਯੁਗਪਦ੍ਵਸ਼੍ਚਿਕਕੋਟਿਸ਼ੂਕਦਂਸ਼ੋ ਭਵੇਦ੍ਯਦਿ ॥ ੨,੨.

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਿਛੂ ਤੇ ਸੂਈਆਂ ਚੁਭ ਜਾਣ—

ਤਦਾਨੁਮੀਯਤੇ ਤੇਨ ਪੀਡਾ ਮृਤ੍ਯੁਭਵਾ ਖਗ । ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਚੈਤਨ੍ਯੇ ਵਿਕਲੇ ਜਡਤਾਂ ਗਤੇ ॥ ੨,੨.

—ਉਸ ਦਰਦ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਪੰਛੀ। ਫਿਰ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—

ਪ੍ਰਿਚਾਲ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯਾਮ੍ਯੈਰ੍ਨਿਕਟਵਰ੍ਤਿਭਿਃ । ਬੀਭਤ੍ਸਂ ਤੁ ਤਦਾ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਕਣ੍ਠਗਤੈਰ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੨,੨.

—ਉਸ ਵੇਲੇ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਜਦ ਜਿੰਦ ਗਲੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੂਪ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫੇਮੁਦ੍ਗਿਰਤੇ ਸੋऽਥ ਮੁਖਂ ਲਾਲਾਕੁਲਂ ਭਵੇਤ੍ । ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਪੁਰੁषੋ ਹਾਹਾ ਕੁਰ੍ਵਂਸ੍ਤਤਸ੍ਤਨੋਃ ॥ ੨,੨.

ਉਹ ਫੇਨ ਉਗਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਲਾਲਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨਾ ਜੀਵ 'ਹਾ ਹਾ' ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਤਦੈਵ ਨੀਯਤੇ ਦ੍ਵਤੈਰ੍ਯਾਮ੍ਯੈਰ੍ਵੋਕ੍ਸ਼ਨ੍ਸ੍ਵਕਂ ਗृਹਮ੍ । ਭੂਯ ਏਵ ਹਿਤੇ ਤਾਤ ਮृਤ੍ਯੁਕਾਲਦਸ਼ਾਮਿਮਾਮ੍ ॥ ੨,੨.

ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਯਮ ਦੇ ਦੋ ਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਈ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅष੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਕਾਯੇ ਤੀਵ੍ਰਵਾਯੁਸਮੀਰਿਤਃ । ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨੋ ਨਿਰਿਨ੍ਧਨਃ ॥ ੨,੨.

ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵ ਦੇ ਮਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਈਂਧਨ ਦੇ ਭੜਕਦਾ ਹੈ।