ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਨਸਸ਼੍ਚੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਐਕਾਗ੍ਰ੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਤਪਃ । ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੋषਣਂ ਵਾਪਿ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਾਦਿਭਿਃ ॥ ੧,੨੩੮.

ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਪ ਹੈ। ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਠਿਨ ਉਪਵਾਸਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛਰ ਜਾਂ ਚਾਂਦਰਾਯਣ ਨਾਲ ਸੁਕਾ ਲੈਣਾ।

ਵੇਦਾਨ੍ਤਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯਪ੍ਰਣਵਾਦਿਜਪ ਬੁਧਾਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰਂ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ॥ ੧,੨੩੮.

ਵੈਦਾਂਤ, ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ, ਪ੍ਰਣਵ ਆਦਿ ਜਪ—ਇਹ ਸਵਾਧਿਆਇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਤੁਤਿਸ੍ਮਰਣਪੂਜਾਦਿਵਾਙ੍ਮਨਃ ਕਾਯਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਅਨਿਸ਼੍ਚਲਾ ਹਰੌ ਭਕ੍ਤਿਰੇਤਦੀਸ਼੍ਵਰਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ । ਆਸਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਦ੍ਮਮਰ੍ਧਾਸਨਂ ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੮.

ਸਤੁਤੀ, ਸਿਮਰਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਹਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟਲ ਭਗਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਆਸਨਾਂ ਵਿਚ ਸਵਸਤਿਕ, ਪਦਮ ਤੇ ਅਰਧ ਆਸਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਰਾਯਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨਿਰੋਧਨਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਚਰਤਾਂ ਵਿषਯੇषੁ ਤ੍ਵਸਤ੍ਸ੍ਵਿਵ ॥ ੧,੨੩੮.

ਪ੍ਰਾਣਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨੩੯ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ । ਸਨ੍ਨਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਖਂ ਮਰੁਤ੍ਖਾਚ੍ਚ ਤਤੋऽਨਲਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਖਾਲੀ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਅੱਗ।

ਅਗ੍ਨੇਰਾਪਸ੍ਤਤਃ ਪृਥ੍ਵੀ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਕृਤਿਸੂਤਿਕਾ । ਤਤਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ॥ ੧,੨੩੯.

ਅੱਗ ਤੋਂ ਪਾਣੀ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤਾਰਾਂਵਾਂ ਤੱਤ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ।

ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਪਾਯੁਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਸ੍ਥਮਥ ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषੀ ਜਿਹ੍ਵਾ ਘ੍ਰਾਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਞ੍ਚ ਵਾਯਵਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਦਾ ਅੰਗ ਤੇ ਜਨਨ ਅੰਗ; ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਕੰਨ, ਚਮ, ਅੱਖ, ਜੀਭ ਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਣੋਪਾਨਃ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਤੂਦਾਨ ਏਵ ਚ । ਮਨੋਨ੍ਤਃ ਕਰਣਂ ਧੀਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਨਃ ਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵਿਆਨ ਤੇ ਉਦਾਨ; ਮਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਧੀ—ਮਨ ਸਦਾ ਸੰਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਰੂਪਾ ਤੁ ਏਤਤ੍ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਕਮ੍ । ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਮਾਤ੍ਮੀਯਸੂਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਲਿਙ੍ਗਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਬੁਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਵਿਅਕਤੀਕ ਆਤਮਾ, ਸੂਤਰ ਆਤਮਾ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।

ਪਞ੍ਚੀਕृਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਹ੍ਯਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤਤਃ । ਪਞ੍ਚੀਕृਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਸਮਜਾਯਤ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪੰਜ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੱਤ, ਜੋ ਅਣਮਿਲੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਜਨਮਿਆ।

ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਥੂਲਾਖ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਰਣਾਦਿਮਤ੍ । ਪਞ੍ਚੀਕृਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਤ੍ਸ੍ਥਮੇਵ ਚ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਆਦਿ ਅੰਗ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਜ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਜਾਤਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸ੍ਥੂਲਮੀਰਿਤਮ੍ । ਤ੍ਰਿਧਾਹ੍ਰਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਜਨਮਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਟਾ ਸਰੀਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦੇਹਦ੍ਵਯਾਭਿਗਾਮੀ ਚ ਤ੍ਵਮਥੋ ਜੀਵ ਏਕਤਃ । ਸ੍ਵਭੇਦਵਾਕ੍ਯਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਂ ਦੇਹਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਤੂੰ, ਜੀਵ, ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਲਾਰ੍ਕ੍ਵਵਦ੍ਵਦਰਵਜ੍ਜੀਵਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਧਾਰਣਃ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੀਨਾਂ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਜੀਵਃ ਸ ਚ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਹਵਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦਾ ਸਾਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤ੍ਯਾਖ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਾਤਿਰਿਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ । ਨਿਰ੍ਗਾਤਾਵਯਵੋਸਂਗੋ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਵਭਾਵਕਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਪਰਮਾਤ੍ਮੈਵ ਯਜ੍ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਮਤਃ । ਅਨ੍ਤਃ ਕਰਣਰਾਸ਼ੇਸ਼੍ਚੈਵਾਨ੍ਤਃ ਕਰਣਃਸ੍ਥਿਤਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤੀਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਤੋ ਵਿਕृਤਿਃ ਸਦਾ । ਫਲਕ੍ਰਿਯਾਕਾਰਕਯੋਰ੍ਜਾਗ੍ਰਦਾਦੀਨ੍ਵਦਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜੋ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਫਲ ਤੇ ਕਰਤਾਪਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਥ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਥਾਨਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਭੂਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਵਿषਯਾਰ੍ਥਿਨਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ, ਜਾਗਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੋਚ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੱਲ ਮੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਿਃ ਕਰਣੋਪਸਂਘਾਤੇ ਧਿਯਃ (ਪ) ਸ੍ਥਿਤ (ਤਿ) । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕਾਰਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਕਾਲਕਾਤ੍ਮਨਾ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੁਧੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਕਾਰਣ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਅਸਤਿਤਵ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਮਤੋਕ੍ਰਮਤੋ ਜੀਵੋ ਜਾਗ੍ਰਦਾਦਿ ਸ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਸਮਾਧ੍ਯਾਰਂਭਕਾਲੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵਾਵਧਾਰਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜੀਵ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਕਰਕੇ ਜਾਗਣ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ਾਵਥ ਸਂਜਾਤੇ ਅਨ੍ਤਃ ਕਰਣਕੇਵਲੇ । ਵਿਲਾਪਯੇਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜਾਤਂ ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਪਰਿਸ਼ੇषਯੇਤ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜਦੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਕੇਵਲ ਖੇਤਰ ਹੀ ਬਚਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚੀਕृਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਭਾਣ੍ਡਾਦਿ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਕਮ੍ । ਯਥਾ ਮृਦੋ ਘਟੋ ਭਿਨ੍ਨੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਤਸ੍ਤਥਾ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪੰਜ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਭਾਂਡਾ ਆਦਿ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ, ਉਹ ਘੜਾ ਆਪਣੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ।

ਪਞ੍ਚੀਕृਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਅਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤਤਃ । ਸ਼ਂਸਂਤਿ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਸ਼ਰੀਰਕਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਪੰਜ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੱਤ, ਅਣਮਿਲੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਚੀ ਹੋਈ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਅਪਞ੍ਚੀਕृਤਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਨ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਕਮ੍ । ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਧਾਰਂ ਵਿਨਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਨਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ ਤੇਨ ਸਾ ॥ ੧,੨੩੯.

ਅਣਮਿਲੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਤੇਜਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਨਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਾਯੁਃ ਖੇਨ ਵਿਨਾ ਨ ਹਿ । ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਚ ਖਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਨਾ ਚ ਖਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਅੱਗ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ, ਹਵਾ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਅਕਾਸ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ।

ਸ਼ੁਦ੍ਧਭਾਵਸ੍ਤਦਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦੀਨਾਮਸਂਭਵਃ । ਜੀਵਤ੍ਵਵਰ੍ਜਿਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਤ੍ਮਚੈਤਨ੍ਯਾਨੁਰੂਪਤਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਜਦੋਂ ਸੁਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀਆਂ; ਜੀਵਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਬੁਦ੍ਧਮੁਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਵਿਤੀਯਕਮ੍ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਂਪਦਾਨ੍ਤੌ ਸ਼ਿष੍ਟੌ ਚ ਤਤ੍ਕਾਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਚਕਃ ॥ ੧,੨੩੯.

ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮੁਕਤ, ਸੱਚਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਜੋ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ; 'ਤੱਤ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਕਾਰਣ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ।

ਉਕਾਰਸ਼੍ਚ ਅਕਾਰਸ਼੍ਚ ਮਕਾਰੋਯਮृਗਦ੍ਵਯਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮਸ੍ਮ੍ਯਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜ੍ਞਾਨਮਜ੍ਞਾਨਵਰ੍ਧਨਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਉ, ਅ ਤੇ ਮ — ਇਹ ਦੋ ਰਾਜਸੀ ਜਾਨਵਰ ਹਨ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।

ਅਯਮਾਤ੍ਮਾ ਪਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਾਮਾਨਨ੍ਦਰੂਪਕਃ । ਸਤ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਮਨਤਂ ਹਿ ਤ੍ਵਮਸੀਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤੀਰਿਤਮ੍ ॥ ੧,੨੩੯.

ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਸਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ: 'ਤੂੰ ਹੀ ਉਹ ਹੈਂ।'